“Chim họa mi”: tiêu chí đánh giá, lời thoại và quyền lựa chọn
Đọc đầy đủ đoạn trích có tóm lược; phân biệt lời người kể với nhận định nhân vật, ý định với kết quả, rồi thử đánh giá theo tiêu chí trong các tình huống mới.
NGỮ VĂN 9 · HỌC TỪ KHÁI NIỆM
“Chim họa mi”: tiêu chí đánh giá, lời thoại và quyền lựa chọn
Vì sao một tiếng hót được ca tụng, một tiếng nói bị bỏ qua và một lời can ngăn làm ta phải nghĩ lại? Hãy theo dõi căn cứ, tiêu chí và quyền lựa chọn trong từng cảnh.
1. Đừng vội chọn phe trước khi biết tiêu chí
Hai tiếng hót có thể được so sánh theo độ đều, khả năng thay đổi, sức gợi cảm hoặc điều chúng đem lại cho người nghe. Một lời nhận xét hơn hẳn nghe dứt khoát nhưng vẫn có thể bỏ sót tiêu chí quan trọng. Đọc truyện không chỉ là chọn nhân vật đúng; còn là xem mỗi nhân vật coi điều gì là giá trị và lời họ nói được diễn biến hỗ trợ đến đâu.
Trong Chim họa mi , chim thật bị xua đuổi rồi trở về. Tuy vậy, ở cuối đoạn trích, chim thật lại xin giữ con chim máy. Chi tiết ấy làm một kết luận đơn giản kiểu thích cái này thì phải phá cái kia trở nên không đủ. Nó mời ta phân biệt việc đánh giá một khả năng với cách đối xử với đối tượng được đánh giá.
Giới hạn văn bản. Nguồn ghi Hans Christian Andersen, Truyện cổ Andersen , nhưng không nêu người dịch hoặc ấn bản. Dưới đây giữ nguyên toàn bộ phần ngữ liệu mà nguồn cung cấp, gồm cả phần tóm tắt đầu, phần lược giữa và dòng ghi nguồn. Đây không phải toàn bộ truyện gốc. Hai phần trong ngoặc là lời tóm lược được nguồn kèm theo, cần phân biệt với những cảnh đối thoại được trích trực tiếp.
Thử trước khi mở lời giải. Trước khi đọc, thử dự đoán: nếu chim thật chỉ muốn loại đối thủ, lời xin giữ chim máy sẽ gây khó cho cách hiểu ấy ở đâu?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Chú ý một lời nói có thể buộc ta sửa giả thuyết ban đầu. Chưa cần gán một động cơ khác khi chưa đọc.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Nếu chỉ coi chim thật là bên muốn triệt bỏ đối thủ, ta khó giải thích việc nó ngăn nhà vua phá chim máy. Sau khi đọc, cần kiểm tra cách hiểu bằng lời chim về điều con chim máy đã làm và điều chim thật muốn cho chính mình. Một chi tiết trái dự đoán là cơ hội đọc kĩ hơn, không phải phần cần bỏ qua.
2. Đọc trọn phần ngữ liệu được cung cấp
(Tóm tắt đoạn đầu: Hoàng đế nước Trung Hoa rất giàu có. Trong vương quốc của ngài có con chim họa mi hót hay tuyệt diệu. Ngài sai người tìm khắp nơi, đem được chim quý về. Lần đầu tiên nghe chim hót, ngài rơi nước mắt xúc động. Ngài rất tự hào về con chim họa mi của mình. Nhưng một hôm, Hoàng đế Nhật Bản gửi tặng ngài một con chim họa mi máy được trang trí tinh xảo bằng vàng bạc, kim cương. Hễ vặn máy là nó có thể hót lên một bài như họa mi thật.)
Có người bàn: — Nên cho hai con họa mi cùng hót, như thế sẽ được nghe những bản nhạc song ca tuyệt vời! Người ta bèn thử cho hai con chim cùng hót, nhưng không xuôi. Họa mi thật hót theo kiểu riêng của nó, còn họa mi giả thì cứ giáng theo ba nhịp đều của máy.
Quan chưởng nhạc bèn biện hộ cho con chim máy: — Không phải lỗi tại nó. Nó hát không sai đâu, rất đúng nhịp, như tôi vẫn thường dạy ở nhà trường. Người ta bèn cho chim giả hót một mình. Nó được hoan nghênh chẳng kém gì chim thật, người ta còn thấy nó đẹp hơn là đằng khác — mình nó lóng lánh, chẳng kém gì những vòng xuyến nạm kim cương, châu báu. Nó có thể hát thông luôn bốn lần một bài mà người nghe cũng không chán.
Cử tọa còn muốn nghe nữa, nhưng hoàng đế phán cho chim thật hót một lúc. Nhưng chim đâu mất rồi? Chẳng ai ngờ rằng chim đã bay qua cửa sổ trở về chốn rừng xanh. Hoàng đế kêu lên: — Thế là thế nào? Quan thần tức giận, xúm xít nhau vào kết tội chim vong ân bội nghĩa. Bọn nịnh thần cất lời tâu: — Muôn tâu thánh thượng, chắc cũng còn may, vì ta giữ được con hay nhất. Thế là chim giả lại phải hót — có mỗi một bài mà chim phải hót tới lần thứ mười ba, mười bốn mà cũng chẳng ai thuộc vì khó quá.
Quan chưởng nhạc hết lời ca tụng họa mi máy, quả quyết rằng nó hơn đứt họa mi thật, không riêng gì ở bộ lông đầy ngọc ngà mà chính là vì tài nghệ của nó: — Muôn tâu bệ hạ và bẩm chư vị quần thần, với con chim thật thì chẳng ai biết trước nó định hát bài gì, nhưng với con chim giả thì các bài hát được sắp đặt trước theo một thứ tự cố định. Ta cứ việc tháo máy ra, xem các bánh xe sắp đặt ra sao là biết được cách chuyển động của máy và cách phát ra tiếng hót. Ai cũng phụ họa: — Thật đúng như ý tôi.
Hoàng đế phán rằng cần phải cho muôn dân được nghe nó hót, nên Chủ nhật sau, quan chưởng nhạc được phép mang chim họa mi máy ra vặn cho dân nghe. Dân chúng nghe chim máy hót, ai cũng khoái chí, say mê, người nào cũng chỉ ngón tay lên trời, đầu lắc lư, và kêu lên: "Ôi!" Nhưng một anh chàng nhà nghèo đã từng được nghe chim họa mi thật hót lại nói rằng: — Ừ, khá hay đấy, khá giống họa mi thật đấy, nhưng tôi nghe như còn thiếu một cái gì đấy.
Họa mi thật bị trục xuất ra khỏi giang sơn của hoàng đế. Con chim máy được đặt trên một cái đệm gấm bên long sàng, xung quanh xếp đầy bội tinh, vàng ngọc, châu báu mà chim đã được ban thưởng. Người ta phong cho nó danh hiệu: "Hoàng gia long cung sàng đại danh ca"...
(Lược một đoạn: Họa mi máy được sử dụng nhiều quá, một hôm bị hỏng nặng. Sau khi sửa xong, tiếng hót bớt hay đi, và lâu lâu người ta mới dám vặn nó lên. Năm năm trôi qua, một ngày nọ, hoàng đế bị bệnh nặng. Khi thần Chết ghé thăm, ông sợ hãi và thèm nghe chim hót. Nhưng không ai vặn chim máy hót lên cho ông cả. Đúng lúc đó, họa mi thật trở về, xua thần Chết đi.)
Hoàng đế reo lên: — Cảm ơn chim, cảm ơn chim nhà trời yêu quý! Ta đã nhận ra họa mi rồi. Ta đã xua đuổi chim ra khỏi giang sơn ta, thế mà chim vẫn quay về đuổi tà ma quỷ quái, cứu ta khỏi tay thần Chết. Ta biết lấy gì tạ ơn chim bây giờ? Họa mi đáp: — Nhà vua đã hậu thưởng chim rồi. Nhà vua đã thưởng chim bằng những hạt lệ rơi xuống khi chim hát lần đầu tiên cho ngài nghe và không bao giờ chim quên được cảnh tượng ấy. Đối với một ca sĩ, những giọt nước mắt ấy quý hơn cả châu báu. Bây giờ xin nhà vua yên nghỉ, họa mi này sẽ hát cho nhà vua chóng được bình phục.
Rồi họa mi lại cất tiếng hót và hoàng đế lại thiếp đi trong một giấc ngủ hồi sinh êm đềm. Khi mặt trời chiếu qua cửa sổ rọi tới tận long sàng, nhà vua chợt tỉnh dậy, thấy trong người sảng khoái vô cùng. Chẳng có ai đến hầu, vì mọi người tưởng nhà vua đã băng hà. Nhưng chỉ có họa mi vẫn cứ hót. Hoàng đế bảo chim: — Từ nay chim sẽ luôn luôn sống bên ta, muốn hót lúc nào thì hót, còn con chim giả, ta sẽ cho đập tan thành muôn mảnh.
— Xin nhà vua đừng làm như vậy. Chim giả đã làm hết sức nó, nên giữ nó mãi mãi. Còn tôi, tôi không thể nào sống trong cung được. Nhưng nhà vua hãy cho phép chim muốn tới lúc nào thì tới. Chiều chiều chim sẽ đậu trên cành cây, gần cửa sổ này, hót lên cho nhà vua vui vẻ, hoặc mơ màng. Chim sẽ hót lên cuộc đời của những kẻ sung sướng, cũng như cuộc đời của những người đau khổ. Chim sẽ hót lên những việc tốt và những việc xấu người ta làm xung quanh nhà vua. Tiếng hót của họa mi bé nhỏ này sẽ vọng tới tận những túp lều của dân chài nghèo khổ, của nông dân, đến tận những người sống xa hoàng đế và triều đình. Họa mi này trọng tấm lòng của nhà vua hơn ngai vàng, mặc dầu ngai vàng có tính chất thiêng liêng.
(Hans Christian Andersen, Truyện cổ Andersen)
Thử trước khi mở lời giải. Chọn hai chỗ lời kể hoặc lời nhân vật khiến em phải điều chỉnh nhận xét ban đầu. Ghi rõ mỗi chỗ do ai nói hoặc thuộc phần tóm lược nào.
Gợi ý để tự suy nghĩ
Có thể chú ý người dân vừa khen vừa băn khoăn, nhà vua muốn phá chim máy, hoặc chim thật không nhận việc ở lại cung.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Một hướng đọc là đặt lời anh chàng nhà nghèo cạnh lời quan chưởng nhạc: một bên thừa nhận giá trị rồi nói phần còn thiếu, một bên khẳng định hơn hẳn dựa vào khả năng sắp đặt trước. Một hướng khác đặt lời chim xin giữ chim máy cạnh đề nghị đập tan của vua. Điều cần đạt là chỉ đúng người phát ngôn và nêu cách chi tiết ấy làm nhận xét của mình thay đổi.
3. Tiêu chí có ích vẫn có thể bị dùng quá rộng
Quan chưởng nhạc coi đúng nhịp và khả năng biết trước là ưu điểm của chim máy. Những tiêu chí ấy có nội dung cụ thể: có thể kiểm tra cách máy chuyển động và cách tiếng hót được sắp đặt. Vấn đề nảy sinh khi từ một số ưu điểm ấy, ông khẳng định chim máy hơn hẳn chim thật về tài nghệ. Một thước đo phù hợp với tính đều đặn chưa tự bao quát mọi giá trị của tiếng hót.
Vẻ lóng lánh của chim máy cũng góp vào cách nó được đón nhận trong lời kể. Nhưng không nên vì vậy kết luận tất cả người nghe chỉ yêu vàng ngọc hoặc đều giả vờ thích. Văn bản kể dân chúng khoái chí, say mê. Sự thích thú ấy là dữ kiện của truyện; cách đọc nghiêm túc cần giữ nó, kể cả khi đang phê bình việc tôn sùng chim máy.
Anh chàng nhà nghèo nói Ừ, khá hay đấy, khá giống họa mi thật đấy, nhưng tôi nghe như còn thiếu một cái gì đấy. Lời này công nhận phần có giá trị rồi nêu giới hạn bằng trải nghiệm của mình. Nó chưa gọi đích danh điều thiếu. Người đọc có thể đề xuất sự linh hoạt hoặc nét riêng làm một cách hiểu, nếu nối với việc chim thật hót theo kiểu riêng và lời quan nói không biết trước nó hát gì. Không nên coi một giả thuyết giải thích là nguyên văn nhân vật đã khẳng định.
Đọc từng ô như một góc đánh giá. Khi chuyển từ lời một nhân vật sang kết luận của mình, hãy chỉ rõ căn cứ và phần mà tiêu chí ấy chưa bao quát.
Thử trước khi mở lời giải. Một bạn viết: “Vì dân chúng say mê nên chim máy tốt hơn trong mọi mặt.” Một bạn khác viết: “Vì chim máy lặp bài nên không ai có cảm xúc khi nghe.” Hai câu sai khác nhau thế nào?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Đối chiếu câu thứ nhất với phạm vi của sự say mê. Đối chiếu câu thứ hai với lời kể về người nghe.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Câu thứ nhất biến phản ứng thích thú thành sự hơn hẳn theo mọi tiêu chí. Câu thứ hai phủ nhận chính phản ứng được kể, dùng tính lặp để đoán người nghe không cảm xúc. Có thể công nhận tiếng hót gây thích thú mà vẫn hỏi nó thiếu điều gì theo tiêu chí khác. Đánh giá nhiều mặt không buộc ta gạt bỏ mọi ưu điểm hoặc mọi giới hạn.
4. Lời người kể, lời nhân vật và phần ta tự suy ra
Người kể đứng ngoài cuộc đối thoại, gọi tên các nhân vật và kể những việc họ làm. Khi quan chưởng nhạc nói chim máy hơn đứt, đó là một lời đánh giá nằm trong truyện, không tự thành kết luận mà người đọc phải nhận. Những lời phụ họa cho thấy sự đồng thuận được kể; chúng chưa chứng minh từng người đã suy xét độc lập ra sao.
Cụm Bọn nịnh thần là cách người kể gọi một nhóm người trong cảnh chim thật biến mất. Cách gọi ấy gợi khoảng cách phê phán với lời tâu của họ. Tuy vậy, không vì một nhóm được gọi như thế mà mọi nhân vật khác đều có cùng động cơ. Với anh chàng nhà nghèo, nguồn cho biết anh từng nghe chim thật, không kể rằng anh không có gì để mất, không sợ ai hoặc không thể bị ảnh hưởng bởi địa vị.
Phân biệt ba tầng giúp việc đọc chính xác hơn: sự việc được kể; ý kiến được gắn cho một người; và nhận xét do mình xây dựng từ các dữ kiện. Một nhận xét mạnh phải chỉ được mình đang dùng tầng nào. Câu chuyện có thể khiến ta nghi ngờ một lời đánh giá, nhưng hoài nghi không có nghĩa được tự thêm toàn bộ nội tâm người nói.
Thử trước khi mở lời giải. Sửa câu “Người kể khẳng định chim máy tài nghệ hơn đứt chim thật.” Em cần thay phần chủ thể nào và thêm thái độ kiểm tra nào?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Tìm ai đang ca tụng và quả quyết trong đoạn trích. Sau đó hỏi tiêu chí người ấy dùng là gì.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Người quả quyết là quan chưởng nhạc. Bản sửa cần ghi đó là lời quan đánh giá, rồi xét ông ưu tiên vẻ đẹp và tính có thể sắp đặt, đoán trước. Lời người kể thuật lại phát biểu không đồng nghĩa người kể bảo đảm phát biểu đúng. Nếu muốn phê bình, hãy phê bình bước suy từ tiêu chí hạn chế tới sự hơn hẳn, không đoán thêm toàn bộ ý nghĩ của quan.
5. Diễn biến đổi cách nhìn: đã xảy ra hay mới được nói?
Các cảnh không có cùng độ dài kể. Cuộc tranh luận, lời cảm ơn và lời chim đáp được thể hiện qua đối thoại; quãng chim máy hỏng rồi nhà vua bị bệnh nằm trong phần lược. Nguồn lược có mốc năm năm trôi qua. Giữ mốc ấy ở đúng phần giúp ta thấy một quãng thời gian đã được nén lại; không nên tự điền sự kiện cho từng năm.
Đoạn trích tạo sự đảo chiều: chim thật từng bị xua đuổi trở thành người trở lại giúp vua; chim máy từng được trọng vọng lại không cất tiếng đúng lúc vua muốn nghe. Phần lược nói không ai vặn chim máy cho vua. Vì vậy, ở cảnh ấy, không thể chỉ viết máy cố tình bỏ mặc vua hoặc toàn bộ thất bại chỉ do bản thân máy; máy là đối tượng cần được vận hành trong tình huống được kể.