Công thức trả lời Đọc hiểu Thơ: 12 dạng câu hỏi thường gặp
Chuyên đề phương pháp: nhận diện 12 dạng câu hỏi đọc hiểu thơ và công thức trả lời từng dạng, có ví dụ, bẫy thường gặp, đề luyện trên bốn bài thơ nguyên bản…
Ngữ văn 9 · Chuyên đề Đọc hiểu thơ
Công thức trả lời Đọc hiểu Thơ: 12 dạng câu hỏi thường gặp
Chuyên đề phương pháp: em học cách nhận ra mười hai dạng câu hỏi đọc hiểu thơ hay gặp nhất và trả lời mỗi dạng theo một công thức rõ ràng, dùng được cho bất kì bài thơ nào xuất hiện trong bài đọc hiểu.
120 phút, có thể chia hai buổi Mức: trung bình đến giỏi Áp dụng cho mọi bài thơ
Em sẽ học: nhận diện lệnh câu hỏi · khung trả lời có căn cứ · bẫy hay mất điểm · luyện trên bốn bài thơ nguyên bản của LUKATO
1 Vì sao cần công thức và bản đồ 12 dạng
Đề đọc hiểu thơ hiếm khi lặp lại bài thơ, nhưng lại lặp lại rất đều các kiểu câu hỏi. Nắm được kiểu câu hỏi là nắm được cách trả lời.
GV
Cô Lukato
Chào các em. Điều cô muốn em nhớ đầu tiên: em không cần đã từng học bài thơ trong đề , vì bài đọc hiểu thường chọn ngữ liệu ngoài sách giáo khoa. Thứ em mang vào bài làm là một bộ công cụ: nhìn lệnh → biết dạng → biết tìm căn cứ ở đâu → biết trình bày mấy ý.
Bản đồ 12 dạng câu hỏi
Mười hai dạng đi từ nhận biết (tìm, đếm, gọi tên: dạng 1 – 6), qua thông hiểu (cảm nhận, giải thích: dạng 7 – 11), đến vận dụng (dạng 12). Càng lên cao càng cần lí lẽ riêng, nhưng luôn dựa trên căn cứ từ văn bản.
Dạng · Câu hỏi hỏi về · Căn cứ chính
1 · Xác định thể thơ · Số tiếng mỗi dòng
2 · Dấu hiệu nhận biết thể thơ · Số tiếng, vần, nhịp, số dòng
3 · Đề tài · Nhan đề, hình ảnh trung tâm
4 · Gieo vần, ngắt nhịp · Tiếng cuối dòng, dấu câu, cụm từ
5 · Nhân vật trữ tình, đối tượng trữ tình · Đại từ xưng hô, lời gọi
6 · Từ ngữ, hình ảnh, biểu tượng · Trích dẫn chính xác
7 · Ấn tượng chung về văn bản · Hình ảnh nổi bật, giọng điệu
8 · Chủ đề, cảm hứng chủ đạo · Đề tài và tình cảm xuyên suốt
9 · Nội dung, ý nghĩa của từ ngữ, hình ảnh, chi tiết · Nghĩa thực, nghĩa biểu tượng
10 · Mạch cảm xúc · Trình tự khổ thơ, từ chuyển ý
11 · Tác dụng của yếu tố tự sự, miêu tả · Dòng kể việc, dòng tả cảnh
12 · Thông điệp, bài học · Câu thơ đúc kết, trải nghiệm của em
Ba thói quen dùng cho mọi dạng
1. Đánh số dòng. Trước khi đọc câu hỏi, đánh số nhỏ bên lề cho từng dòng thơ. Khi trả lời, em chỉ ngay được “dòng 6”, “khổ 3”, người chấm thấy em có căn cứ.
2. Khoanh động từ lệnh. “Xác định”, “chỉ ra”, “tìm”: nhận biết, trả lời ngắn và chính xác. “Nêu tác dụng”, “hiểu thế nào”: giải thích, cần lí lẽ. “Rút ra”, “thông điệp”: liên hệ, cần ý kiến riêng có lí giải.
3. Trả lời bằng câu hoàn chỉnh có từ khóa của đề. Đề hỏi “thể thơ” thì câu trả lời có chữ “thể thơ”. Người chấm tìm từ khóa ấy đầu tiên.
Bẫy thường gặp: trả lời đúng mà vẫn thiếu điểm
Đề: “Chỉ ra hai hình ảnh thể hiện sự vất vả của người mẹ.” Học sinh viết: “Mẹ rất vất vả, mẹ làm lụng từ sáng đến tối.” Câu này nói đúng tinh thần bài thơ nhưng không trích một hình ảnh nào trong văn bản, nên không có căn cứ để chấm điểm. Lệnh “chỉ ra” đòi hỏi em chép chính xác từ ngữ trong bài, đặt trong ngoặc kép.
Khởi động: em đang ở đâu?
Lệnh nào dưới đây đòi hỏi câu trả lời có lí giải chứ không chỉ gọi tên?
Chưa đúng. “Xác định” là lệnh nhận biết; chỉ cần gọi đúng tên thể thơ (có thể kèm căn cứ ngắn).
Chưa đúng. “Chỉ ra” là lệnh nhận biết; em liệt kê chính xác các tiếng là đủ.
Đúng. “Nêu tác dụng” là lệnh giải thích: phải chỉ ra yếu tố miêu tả rồi nói nó giúp gì cho nội dung và cảm xúc bài thơ.
Chưa đúng. “Tìm” là lệnh nhận biết; trích các từ xưng hô là đủ.
2 Ba bài thơ mẫu để áp dụng công thức
Để em tập trung vào phương pháp, LUKATO tự sáng tác các bài thơ dùng làm ngữ liệu. Mỗi bài thuộc một thể khác nhau, có vần và nhịp chuẩn, nên em có thể áp dụng công thức lên chúng như lên một bài đọc hiểu thật.
Ghi chú về ngữ liệu
Các bài thơ trong chuyên đề đều là bài luyện LUKATO , do LUKATO sáng tác riêng. Số nhỏ đầu dòng là số thứ tự dòng thơ.
Ngữ liệu 1 · “Giàn mướp của mẹ” (bài luyện LUKATO)
1 Sau nhà giàn mướp cũ
2 Hoa vàng thắp ban mai
3 Mẹ buộc từng sợi lạt
4 Cho ngọn mướp leo dài.
5 Trưa hè con tan học
6 Mẹ hái mướp nấu canh
7 Bát canh thơm mùi nắng
8 Gió lùa qua mái gianh.
9 Giờ con ở phố thị
10 Nhà cao chắn mặt trời
11 Gặp hoa vàng góc chợ
12 Lòng bỗng gọi: mẹ ơi!
13 Hóa ra đời con lớn
14 Như ngọn mướp lên cao
15 Nhờ đôi tay gầy mẹ
16 Làm giàn tre thuở nào.
Chú thích: “lạt” là sợi tre, nứa chẻ mỏng dùng để buộc; “mái gianh” là mái nhà lợp bằng cỏ gianh.
Ngữ liệu 2 · “Dòng sông tuổi nhỏ” (bài luyện LUKATO)
1 Tuổi thơ con có dòng sông
2 Chở phù sa đỏ bồi đồng lúa quê
3 Bà ngồi vá lưới triền đê
4 Chờ con thuyền nhỏ đưa về ánh trăng
5 Con nằm nghe sáo diều giăng
6 Bờ sông nở tím bằng lăng cuối chiều
7 Xa rồi bến nước, cánh diều
8 Trong con một khúc sông yêu chảy hoài.
Chú thích: “triền đê” là phần sườn dốc của con đê.
Ngữ liệu 3 · “Tiếng chổi đêm” (bài luyện LUKATO)
1 Đêm xuống phố dài, gió heo may
2 Dáng chị lom khom, chổi trên tay
3 Tiếng chổi xào xạc như lời hát
4 Ru cả con đường ngủ thật say.
5 Sáng ra phố sạch, nắng tinh khôi
6 Dòng người hối hả cuốn nhau trôi
7 Mấy ai biết được đêm qua ấy?
8 Một dáng lưng gầy thức thay tôi.
Chú thích: “gió heo may” là gió nhẹ, hơi lạnh và khô, thường thổi vào mùa thu.
3 Dạng 1 · Xác định thể thơ
Dạng dễ nhất, thường là câu mở đầu đề đọc hiểu. Dễ nên càng không được mất điểm.
Nhận ra dạng câu hỏi
- “Xác định thể thơ của văn bản.”
- “Văn bản trên được viết theo thể thơ nào?”
- “Bài thơ thuộc thể thơ gì?”
Dấu hiệu: có cụm “thể thơ” và không kèm các chữ “căn cứ”, “dấu hiệu”, “vì sao”. Nếu có các chữ ấy, đó là Dạng 2.
Công thức Dạng 1
Căn cứ: số tiếng trong mỗi dòng, đếm ở ít nhất ba dòng thuộc các khổ khác nhau (một tiếng là một âm tiết, viết thành một chữ tách rời).
Đối chiếu: mọi dòng 4 tiếng → thơ bốn chữ; 5 tiếng → năm chữ; 7 tiếng → bảy chữ; 8 tiếng → tám chữ; cặp 6 tiếng rồi 8 tiếng xen nhau → lục bát; hai dòng 7 tiếng rồi một cặp 6 và 8 → song thất lục bát; số tiếng không đều, dòng dài dòng ngắn → tự do.
Trình bày: “Văn bản được viết theo thể thơ …” Một câu, đủ từ khóa “thể thơ”.
Áp dụng mẫu trên Ngữ liệu 1 và 2
Ngữ liệu 1. Dòng 1: Sau · nhà · giàn · mướp · cũ = 5 tiếng; dòng 12: Lòng · bỗng · gọi · mẹ · ơi = 5; dòng 16 cũng 5. Mọi dòng đều năm tiếng.
→ Văn bản được viết theo thể thơ năm chữ.
Ngữ liệu 2. Dòng 1 có 6 tiếng, dòng 2 có 8 tiếng, dòng 3 lại 6 tiếng, dòng 4 lại 8 tiếng; cặp sáu – tám lặp lại đến hết bài.
→ Văn bản được viết theo thể thơ lục bát.
Bẫy thường gặp: đếm “từ” thay vì đếm “tiếng”
Một bạn đếm dòng “Hoa vàng thắp ban mai” thành ba đơn vị: “hoa vàng”, “thắp”, “ban mai”, rồi kết luận “thơ ba chữ”. Sai, vì “hoa vàng” và “ban mai” là cụm hai tiếng. Thể thơ gọi theo số tiếng : dòng này có năm tiếng.
Bẫy thứ hai: chỉ đếm dòng đầu. Bài tự do vẫn có thể có vài dòng tình cờ đủ năm tiếng.
Ngữ liệu 1 “Giàn mướp của mẹ”: mỗi dòng có tiếng, mỗi khổ có dòng, cả bài có khổ, tổng cộng dòng thơ.
Bài 1 Mức 1 · Nhận biết
Ngữ liệu 3 “Tiếng chổi đêm” có hai khổ, mỗi khổ bốn dòng. Văn bản được viết theo thể thơ nào? Nhập tên thể thơ (ví dụ: năm chữ, lục bát, tự do…).
Gợi ý 1. Đếm tiếng của dòng 2 và dòng 6, mỗi tiếng gạch một nét.
Gợi ý 2. Bài chia thành hai khổ và khổ sau dùng vần khác khổ trước. Điều này loại trừ một thể thơ cổ có luật rất chặt.
Chính xác! Tám dòng đều bảy tiếng, chia hai khổ, mỗi khổ một vần riêng: đó là thơ bảy chữ hiện đại.
Chưa đúng. Bài có tám dòng bảy tiếng, nhưng chia hai khổ và đổi vần (khổ đầu vần “ay”, khổ sau vần “ôi”). Thất ngôn bát cú không chia khổ và chỉ dùng một vần.
Chưa đúng. Tứ tuyệt là bài Đường luật trọn vẹn chỉ bốn câu; ở đây có hai khổ thành một bài tám dòng.
Chưa đúng. Thơ tự do có số tiếng không đều. Em hãy đếm lại: mọi dòng đều bằng nhau.
Lời giải mở sau khi em làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Đếm: “Dáng · chị · lom · khom · chổi · trên · tay” = 7 tiếng; “Dòng · người · hối · hả · cuốn · nhau · trôi” = 7 tiếng; các dòng còn lại cũng đều 7 tiếng.
Bài chia hai khổ, khổ 1 vần “ay” (may, tay, say), khổ 2 vần “ôi” (khôi, trôi, tôi), nên không phải thể Đường luật.
Câu trả lời: Văn bản được viết theo thể thơ bảy chữ.
4 Dạng 2 · Dấu hiệu nhận biết thể thơ
Dạng này nâng Dạng 1 lên một bậc: không chỉ gọi tên mà phải chứng minh bằng đặc điểm hình thức.
Nhận ra dạng câu hỏi
- “Chỉ ra dấu hiệu nhận biết thể thơ của văn bản.”
- “Căn cứ vào đâu để xác định văn bản trên thuộc thể thơ lục bát?”
- “Nêu những đặc điểm hình thức cho thấy bài thơ viết theo thể tự do.”
Công thức Dạng 2: tên thể thơ cộng ba dấu hiệu
Câu mở: “Văn bản thuộc thể thơ … Dấu hiệu nhận biết:”
Dấu hiệu 1, số tiếng: mỗi dòng mấy tiếng, sắp xếp dòng, khổ ra sao.
Dấu hiệu 2, vần: vần ở vị trí nào, dẫn một cặp tiếng vần cụ thể.
Dấu hiệu 3, nhịp: nhịp phổ biến, dẫn một dòng có gạch ngắt nhịp.
Riêng lục bát thêm dấu hiệu 4, thanh điệu: tiếng 2 bằng, tiếng 4 trắc, tiếng 6 bằng; dòng tám thêm tiếng 8 bằng.
Thể thơ · Số tiếng · Vần thường gặp · Nhịp thường gặp
Năm chữ · 5 tiếng mỗi dòng, khổ thường 4 dòng · Vần chân, liền hoặc cách · 2/3 hoặc 3/2
Bảy chữ · 7 tiếng mỗi dòng · Vần chân ở dòng 1, 2, 4 của khổ · 4/3, có khi 3/4
Tám chữ · 8 tiếng mỗi dòng · Vần chân, liền hoặc cách · 3/5, 5/3, 4/4, 3/3/2
Lục bát · Cặp dòng 6 tiếng và 8 tiếng · Vần lưng 6 – 6 và vần chân 8 – 6 · Nhịp chẵn 2/2/2, 4/4
Tự do · Không đều, dòng dài ngắn khác nhau · Linh hoạt, có thể không vần · Linh hoạt theo cảm xúc
Ví dụ 1 · Chứng minh Ngữ liệu 2 là thơ lục bát
Đề. Chỉ ra những dấu hiệu nhận biết thể thơ của văn bản “Dòng sông tuổi nhỏ”.
Lí do: Lệnh “chỉ ra dấu hiệu” báo đây là Dạng 2, cần tên thể thơ và ba, bốn dấu hiệu có dẫn chứng.
Bước 1 · Số tiếng. Dòng 1 “Tuổi thơ con có dòng sông” có 6 tiếng; dòng 2 “Chở phù sa đỏ bồi đồng lúa quê” có 8 tiếng. Cặp sáu – tám lặp lại bốn lần, tổng cộng tám dòng.
Lí do: Đây là đặc điểm dễ thấy nhất của lục bát, đặt lên đầu.
Bước 2 · Vần. Tiếng thứ 6 dòng 1 “sông” vần với tiếng thứ 6 dòng 2 “đồng” (vần lưng). Tiếng thứ 8 dòng 2 “quê” vần với tiếng thứ 6 dòng 3 “đê” (vần chân).
Lí do: Lục bát có cách gieo vần riêng kết hợp vần lưng và vần chân. Nêu đúng vị trí tiếng thứ mấy mới chứng tỏ em hiểu luật.
Bước 3 · Thanh điệu. Dòng 2: tiếng 2 “phù” (bằng), tiếng 4 “đỏ” (trắc), tiếng 6 “đồng” (bằng, thanh huyền), tiếng 8 “quê” (bằng, thanh ngang). Tiếng 6 và tiếng 8 cùng thanh bằng nhưng khác nhau: một huyền, một ngang.
Lí do: Luật bằng trắc là dấu hiệu “chuyên sâu”, giúp câu trả lời đạt mức giỏi.
Bước 4 · Nhịp. Nhịp chẵn: “Tuổi thơ / con có / dòng sông” (2/2/2); “Chở phù sa đỏ / bồi đồng lúa quê” (4/4).
Lí do: Nhịp chẵn tạo giọng êm, đều như lời ru, rất đặc trưng cho lục bát.
Viết câu trả lời. Văn bản thuộc thể thơ lục bát. Dấu hiệu: các dòng 6 tiếng và 8 tiếng xếp xen kẽ thành cặp; gieo vần lưng ở tiếng thứ 6 của hai dòng (“sông” – “đồng”) và vần chân ở tiếng thứ 8 dòng bát với tiếng thứ 6 dòng lục tiếp theo (“quê” – “đê”); các tiếng 2, 4, 6 theo luật bằng – trắc – bằng; nhịp chẵn 2/2/2, 4/4.
Lí do: Gom các dấu hiệu thành một đoạn gọn, có dẫn chứng trong ngoặc kép.
Bẫy thường gặp: nêu “dấu hiệu” của nội dung
Học sinh viết: “Dấu hiệu nhận biết thể lục bát: bài thơ giàu cảm xúc, nói về quê hương.” Đây là nội dung, không phải hình thức. Bài thơ tự do hay năm chữ cũng có thể nói về quê hương. Dấu hiệu thể thơ luôn là thứ đếm được, chỉ vị trí được : số tiếng, vần, nhịp, thanh điệu.
Luật gieo vần lục bát: tiếng thứ của dòng lục vần với tiếng thứ của dòng bát; tiếng thứ của dòng bát lại vần với tiếng thứ của dòng lục kế tiếp.
Bài 2 Mức 2 · Thông hiểu
Trong Ngữ liệu 2, tiếng “đê” đứng cuối dòng 3. Theo luật lục bát, tiếng thứ mấy của dòng 4 “Chờ con thuyền nhỏ đưa về ánh trăng” vần với “đê”? Nhập một số.
Gợi ý 1. Dòng 3 là dòng lục, dòng 4 là dòng bát. Tiếng cuối dòng lục vần với tiếng nằm ở giữa dòng bát, không phải cuối dòng.
Gợi ý 2. Đếm lần lượt từng tiếng của dòng 4 và tìm tiếng có vần “ê”.
Chính xác! Tiếng thứ 6 là “về”, cùng vần “ê” với “đê”: đó là vần lưng của lục bát.
Chưa đúng. Tiếng thứ 8 là “trăng”, vần “ăng”; tiếng này sẽ vần với tiếng cuối dòng 5 (“giăng”). Em đang nhầm vần lưng với vần chân.
Chưa đúng. Tiếng thứ 5 là “đưa”, không cùng vần với “đê”. Em đếm lại từ “Chờ”.
Lời giải mở sau khi em làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Đếm dòng 4: Chờ (1) · con (2) · thuyền (3) · nhỏ (4) · đưa (5) · về (6) · ánh (7) · trăng (8).
Tiếng thứ 6 “về” mang vần “ê”, trùng vần với “đê”. Đúng luật: tiếng cuối dòng lục (tiếng 6) vần với tiếng thứ 6 dòng bát. Tiếng thứ 8 “trăng” thì mở ra vần mới “ăng”, nối sang “giăng” ở dòng 5.