Thay đổi và kế thừa: lập luận bằng tiêu chí
Từ một hình ảnh về tiếp nối, học giới hạn của phép tương tự, cách đặt tiêu chí và so sánh giữ lại, sửa đổi, thay thế qua các trường hợp hoàn chỉnh.
NGỮ VĂN 8 · HỌC TỪ KHÁI NIỆM
Thay đổi và kế thừa: lập luận bằng tiêu chí
Một đổi mới có giá trị cần giải quyết được việc cụ thể và biết chọn phần đáng kế thừa. Luyện cách đi từ hình ảnh gợi suy nghĩ đến lập luận có chứng cứ.
01 · Một điều mới cần tốt hơn ở điểm nào?
Một cách làm quen thuộc gặp vướng mắc. Ta có thể giữ phần còn phù hợp, sửa một phần hoặc thay bằng cách khác. Để chọn, chỉ nói cái mới tốt hơn chưa đủ. Cần hỏi: tốt hơn cho việc gì, với ai và trong hoàn cảnh nào? Câu trả lời tạo ra tiêu chí để bàn luận.
Tiêu chí là điều ta dùng để đánh giá một lựa chọn theo mục đích. Nếu cần tìm đúng vật trong một hộp, khả năng nhận ra vật là tiêu chí quan trọng; màu hộp đẹp chưa tự chứng minh việc tìm sẽ dễ hơn. Nếu mục đích là trang trí, màu sắc lại có vai trò rõ hơn. Một vật không thay đổi, nhưng mục đích thay đổi có thể khiến cách đánh giá thay đổi.
Bài học đi từ một hình ảnh được tư liệu gợi ra về sự tiếp nối, rồi luyện cách xây dựng lí lẽ có tiêu chí, có trường hợp đối chiếu. Đích đến không phải tán thành hay phản đối mọi đổi mới. Đích đến là giải thích được nên đổi phần nào, vì sao và điều gì đáng giữ.
Thử trước khi mở lời giải. Một bạn muốn bỏ toàn bộ bảng hướng dẫn chỉ vì bảng đã cũ. Trước khi đồng ý, em cần biết thêm hai điều gì?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Đừng bắt đầu từ tuổi của bảng. Hãy nghĩ đến nhiệm vụ bảng đang làm và điểm đang gây khó khăn.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Cần biết bảng được dùng để hướng dẫn việc gì và nó còn làm được việc ấy đến đâu. Sau đó mới so với cách thay thế: cách mới giải quyết vướng mắc nào, có làm mất thông tin cần thiết không? Cũ là một mô tả thời gian; chưa phải toàn bộ lí do để bỏ đi.
02 · Một hình ảnh có thể gợi suy nghĩ đến đâu?
Tư liệu cũ nhắc tên Kiếp lá nhưng không cung cấp toàn bài thơ, tên tác giả hay trang sách để đối chiếu. Nó có lời gợi vấn đề sau:
Từ hình ảnh chiếc lá cuối cùng hồn nhiên về đất, hoá thành lớp mùn nuôi chồi non vươn lên, hãy viết đoạn văn trình bày suy nghĩ của em về quy luật của sự thay thế.
Đây là nguyên văn lời gợi vấn đề của tư liệu, không phải những dòng thơ được trích . Chưa xác lập được bản in gốc đủ chắc chắn cho văn bản mà tư liệu đang dùng, nên bài học không dựng thêm câu thơ, không gán tác giả và không phân tích vần, nhịp hay cách xuống khổ của bài thơ ấy.
Trong cách kể của lời gợi, phần đã qua không chỉ kết thúc mà còn góp vào sự tiếp nối. Ta có thể lấy đó làm điểm khởi đầu để suy nghĩ về việc kinh nghiệm cũ giúp một việc mới ra đời. Cụm quy luật của sự thay thế ở đây là tên vấn đề cần bàn; tên gọi không tự chứng minh rằng mọi thay thế đều tiến bộ hoặc mọi sự vật đều phải bị thay bằng vật mới hơn.
Muốn từ hình ảnh đi đến một ý kiến về đời sống, cần thêm các bước giải thích. Một lời gợi giàu cảm xúc có thể giúp ta nảy ra câu hỏi, nhưng không thay cho việc kiểm tra những trường hợp cụ thể. Đó là điểm bài học tiếp tục ở các phần sau.
Thử trước khi mở lời giải. Có thể lấy lời gợi trên làm bằng chứng rằng mọi người lớn tuổi đều nên rút khỏi mọi việc để người trẻ thay thế không?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Lời gợi đang nói bằng hình ảnh gì? Nó có đưa dữ kiện về năng lực, mong muốn hay hoàn cảnh của những con người cụ thể không?
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Không. Hình ảnh lá và chồi có thể gợi sự tiếp nối, nhưng không cho phép xếp giá trị con người theo tuổi hay đòi một thế hệ biến mất. Khi bàn việc phân công, cần xét công việc, khả năng, nguyện vọng và cách hợp tác cụ thể. Con người không phải đồ vật bị đánh giá chỉ bằng mức hữu dụng.
03 · Phép tương tự cần một nhịp cầu lí lẽ
Lập luận bằng phép tương tự là dùng một quan hệ ở trường hợp này để giúp hiểu một quan hệ ở trường hợp khác. Chẳng hạn, từ cách lời gợi nói phần đã qua góp vào chồi mới, ta liên hệ kinh nghiệm của một nhóm trước được nhóm sau tiếp nhận. Điểm tương tự là cái có trước hỗ trợ việc tiếp nối , không phải hai quá trình giống hệt nhau ở mọi mặt.
Nhịp cầu ấy phải được nói ra. Nếu chỉ đặt chiếc lá cạnh một chiếc điện thoại rồi kết luận mọi thiết bị mới đều tốt hơn, ta chưa giải thích hai trường hợp giống nhau ở điểm cần bàn. Càng không thể từ một hình ảnh thiên nhiên suy ra mọi người buộc phải làm theo một chuẩn ứng xử duy nhất.
Liên hệ có phạm vi · biên soạn mới
Nhóm mới có thể học cách đánh dấu của nhóm trước, như hình ảnh tiếp nối gợi rằng điều đã qua vẫn có phần đóng góp.
Kết luận vượt quá căn cứ · biên soạn mới
Có lá rụng nên mọi cách làm mới đều đúng và mọi cách làm cũ đều phải bỏ.
Liên hệ thứ nhất giúp mở một hướng suy nghĩ, rồi vẫn cần chứng cứ xem cách đánh dấu có ích gì. Kết luận thứ hai vừa đổi từ điều được gợi sang điều bắt buộc, vừa dùng mọi để bao hết những trường hợp chưa hề kiểm tra. Một ví dụ đẹp có thể gợi ý; sức thuyết phục còn nằm ở lí lẽ và phạm vi kết luận.
Thử trước khi mở lời giải. Hãy hoàn thành ý: Em liên hệ hình ảnh tiếp nối với việc trao lại kinh nghiệm vì hai trường hợp cùng có quan hệ… Sau đó nêu một điểm không được đánh đồng.
Gợi ý để tự suy nghĩ
Hãy nói quan hệ giữa phần có trước và việc về sau, rồi nhớ rằng người tham gia có thể cùng tiếp tục làm việc.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Có thể nói: phần có trước cung cấp điều có ích cho việc về sau. Nhưng người có kinh nghiệm không phải lá rụng; họ có thể tiếp tục học, làm việc và hợp tác với người mới. Giữ đúng phạm vi giúp phép tương tự gợi mở mà không biến thành đánh giá thiếu công bằng về con người.
04 · Một lần đổi bảng có đủ cả thử và sửa
Câu chuyện hư cấu mới, in đầy đủ; không phải sự kiện trong tư liệu Kiếp lá
Bảng mượn đạo cụ
Câu lạc bộ của Nhi dùng một bảng để ghi việc mượn đạo cụ. Bảng có ba cột: tên người mượn, vật mượn và ngày trả. Sau nhiều lần viết rồi xóa, mặt bảng có vệt mờ. Cô phụ trách lau lại, chữ mới đã nhìn rõ. Tuy vậy, mỗi lần đổi thứ tự, các bạn vẫn phải viết lại cả dòng.
Tú đề xuất một bảng mới dùng thẻ màu có thể chuyển vị trí. Mỗi thẻ chỉ có tên người mượn và tên vật; Tú định dùng màu để chỉ ngày trả. Nhi thấy cách chuyển thẻ thuận tiện nhưng hỏi làm sao mọi người biết mỗi màu ứng với ngày nào. Tú chưa làm bảng giải thích màu.
Nhóm thử với bốn phiếu mượn giả định, chưa dùng vào việc cho mượn thật. Trong đó, hai phiếu cùng tên Thu và cùng mượn mặt nạ, nhưng có hai ngày trả khác nhau. Tú đặt chúng vào hai thẻ khác màu. Khi không được xem phiếu gốc, Nhi không xác định được ngày trả của từng thẻ. Tú giải thích cách mình nghĩ về màu, rồi nhận ra cách ấy chưa được ghi cho người khác biết.
Nhi đề nghị giữ ba cột thông tin của bảng cũ và ghi ngày trả trực tiếp lên thẻ. Thẻ vẫn có thể chuyển vị trí, nhưng màu chỉ giúp phân biệt thẻ, không thay cho chữ chỉ ngày. Tú làm bản sửa theo đề nghị ấy. Cô phụ trách chụp lại cách trình bày cũ để nhóm còn đối chiếu khi cần.
Nhóm thử lại đúng bốn phiếu giả định. Nhi đọc tên, vật và ngày trên mỗi thẻ; Tú đối chiếu với phiếu gốc. Lần này cả bốn thẻ đều có thông tin đúng với phiếu. Nhóm quyết định dùng thử bản sửa trong buổi sinh hoạt tiếp theo.
Câu chuyện dừng ở lần thử bằng phiếu. Chưa có kết quả của buổi cho mượn thật, và chưa biết cách mới có tiếp tục thuận tiện sau nhiều lần đổi thứ tự hay không.
Ở đây có một vướng mắc thật của cách cũ: đổi thứ tự phải viết lại cả dòng. Cách mới giải quyết bằng thẻ chuyển vị trí, nhưng phiên bản đầu làm mất thông tin dễ đọc về ngày trả. Tiến bộ có được trong lần thử là kết quả của việc kết hợp phần mới với điều cần giữ , chứ không đến từ chữ mới một mình.
Thử trước khi mở lời giải. Tìm một điểm cần cải thiện, một phần đáng giữ và một việc đã được kiểm chứng. Việc dùng thử ở buổi sinh hoạt đã xảy ra chưa?
Gợi ý để tự suy nghĩ
Đọc riêng lần thử giả định và quyết định cho buổi tiếp theo.
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Cần cải thiện việc phải viết lại cả dòng khi đổi thứ tự; đáng giữ ba loại thông tin tên, vật và ngày trả. Bốn thẻ sau sửa đã được đối chiếu đúng với bốn phiếu. Buổi dùng thử thực tế mới được quyết định, chưa diễn ra trong câu chuyện. Vì vậy chưa thể nói nhóm đã dùng thành công suốt một thời gian dài.
05 · Giữ, sửa và thay là những lựa chọn khác nhau
Giữ lại là tiếp tục dùng một phần còn đáp ứng mục đích. Sửa đổi là thay một hoặc vài phần để xử lí vướng mắc. Thay thế là dùng cách khác vào một vị trí hay nhiệm vụ trước đó. Một việc đổi mới có thể chứa cả ba lựa chọn, tùy ta đang xét bộ phận nào.
Trong chuyện, nhóm giữ loại thông tin cần ghi, sửa cách trình bày của đề xuất mới và thay thao tác viết lại cả dòng bằng di chuyển thẻ. Nếu nói nhóm bỏ sạch cách cũ, ta sẽ không giải thích được vì sao ba cột vẫn quan trọng. Nếu nói nhóm chỉ giữ nguyên mọi thứ, ta lại bỏ qua cách chuyển thẻ.
Kế thừa không phải cất tất cả điều cũ rồi cấm thay đổi. Đó là nhận ra phần giá trị có thể tiếp tục đóng góp và đặt nó vào cách làm phù hợp hơn. Việc chụp lại bảng cũ giữ một mẫu để đối chiếu; bức ảnh tự nó chưa đảm bảo nhóm hiểu hay vận dụng tốt mẫu ấy. Giá trị được tiếp tục khi người dùng biết chọn và giải thích.
Cùng một mục đích để so các phương án: đừng khen phương án mới vì đẹp rồi chê phương án cũ vì không nhanh, khi hai bên chưa được xét bằng cùng tiêu chí.
Thử trước khi mở lời giải. Tú nói: Bảng mới nhiều màu nên chắc chắn theo dõi ngày trả chính xác hơn. Hãy sửa phần nối lí do với kết luận.
Gợi ý để tự suy nghĩ
Màu sắc có thể giúp phân biệt, nhưng trong phiên bản đầu nó đã nói rõ ngày chưa?
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
Có thể sửa: Thẻ chuyển vị trí giúp sắp lại thứ tự mà không phải viết lại cả dòng; để theo dõi ngày trả, mỗi thẻ vẫn cần ghi ngày rõ và được đối chiếu. Nhiều màu không tự làm thông tin chính xác. Phần lí do phải giải thích được đúng phẩm chất mà kết luận đang khen.
06 · Một trường hợp nên giữ thay vì đổi toàn bộ
Trường hợp đối chiếu hư cấu mới, đầy đủ
Hộp đựng bản vẽ
Nhóm của Đức cần cất các bản vẽ trên giấy bìa mà không gấp chúng. Hộp cũ có nắp trầy nhưng còn nguyên, các bản vẽ nằm phẳng và nắp đóng được. Đức mang đến một hộp mới có họa tiết đẹp hơn. Khi đặt thử bản vẽ lớn nhất vào hộp mới, một cạnh giấy nhô khỏi miệng hộp, nắp không đóng được.
Nhóm thống nhất giữ hộp cũ cho các bản vẽ. Các bạn thay nhãn đã bong bằng nhãn rõ hơn và dùng hộp mới để đựng bút. Cả hai hộp đều được dùng theo công việc phù hợp. Nhóm không kết luận rằng mọi đồ cũ đều tốt hơn đồ mới.
Đây là trường hợp đối chiếu giúp kiểm tra một khẳng định quá rộng. Chỉ cần trường hợp này đã cho thấy tuổi mới của một hộp không đủ để kết luận nó phù hợp hơn với nhiệm vụ cất bản vẽ không gấp. Tiêu chí kích thước và khả năng đóng nắp liên quan trực tiếp hơn đến nhiệm vụ ấy.
Từ đó cũng không được đảo ngược thành luôn giữ cái cũ. Nhãn bong đã được thay; hộp mới vẫn có công dụng khác. Điều cần giữ là cách đánh giá theo việc cụ thể, không phải lòng trung thành với một phía cũ hay mới. Trong nghị luận, phản biện tốt thường làm kết luận chính xác hơn chứ không nhất thiết đẩy nó sang cực đối diện.
Thử trước khi mở lời giải. Nhận định nào cần sửa: A. Trong việc cất bản vẽ không gấp ở câu chuyện này, hộp cũ phù hợp hơn. B. Đồ mới luôn kém bền và không nên dùng. Giải thích bằng dữ kiện thực sự có.
Gợi ý để tự suy nghĩ
Câu chuyện đã kiểm tra độ bền lâu dài chưa, hay chỉ kiểm tra việc đặt bản vẽ và đóng nắp?
Mở phần giải thích và tự đối chiếu
B cần sửa vì câu chuyện không thử độ bền lâu dài và vẫn dùng hộp mới đựng bút. A được nâng đỡ bằng việc bản vẽ nằm phẳng, nắp đóng ở hộp cũ; hộp mới chưa đáp ứng nhiệm vụ ấy. Kết luận có phạm vi vẫn có sức thuyết phục rõ ràng.
07 · Viết một ý kiến có thể được kiểm tra
Khi viết về thay đổi, hãy chọn một việc đủ cụ thể để nhìn thấy lí lẽ. Thay vì tuyên bố mọi cái mới đều phải tiến lên, em có thể bàn cách nhóm sửa bảng mượn đạo cụ. Khi phạm vi rõ, người đọc mới kiểm tra được dẫn chứng có phù hợp với điều em muốn bảo vệ hay không.
Minh họa thao tác dùng tiêu chí và chứng cứ
Đề xuất đổi bảng chỉ hợp lí khi người dùng vẫn đọc được thông tin cần để theo dõi việc mượn. Lần thử đầu cho thấy Nhi chưa xác định được ngày trả từ màu thẻ; bản sửa ghi ngày trực tiếp đã khắc phục vướng mắc ấy trong bốn phiếu thử. Vì vậy, có căn cứ dùng thử bản sửa, đồng thời cần tiếp tục xem nó hoạt động ra sao trong buổi sinh hoạt thật.
Đoạn minh họa nêu điều cần đạt, đối chiếu hai kết quả và kết luận bằng một bước tiếp theo vừa phạm vi. Nó không cần kể lịch sử của mọi phát minh. Một chứng cứ được giải thích đúng việc có ích hơn nhiều tên tuổi hoặc sự kiện chỉ được liệt kê để làm câu văn có vẻ lớn lao.