Hương hoa hoàng lan: đọc nhân vật Hà qua từng chi tiết nhỏ
Truyện ngắn của Khuê Phan: lần theo chi tiết để hiểu nhân vật Hà, người vắng mặt và những cánh hoa khô; luyện viết đoạn phân tích bốn phần có bằng chứng, kèm…
Ngữ văn 7 · Truyện ngắn · Phân tích nhân vật
Hương hoa hoàng lan: đọc nhân vật Hà qua từng chi tiết nhỏ
Một cây hoàng lan, một cô bé và những cánh hoa khô: em sẽ học cách lần theo từng chi tiết để hiểu một nhân vật, rồi viết đoạn phân tích có bằng chứng, có lí lẽ, không sáo rỗng.
80 phút Mức: khá Đọc, tìm bằng chứng, phân tích, viết
Em sẽ làm được: nhận ra thủ pháp tả cảnh mở đầu, lập chuỗi bốn mắt xích từ chi tiết đến phẩm chất, hiểu vai trò của nhân vật vắng mặt, viết đoạn văn phân tích khoảng 130 đến 150 chữ.
1 Bản đồ bài học và phép thử đầu vào
Trước khi đi sâu, em xem mình sẽ đi qua những chặng nào và thử sức với ba câu hỏi nhanh.
Truyện ngắn “Hương hoa hoàng lan” của Khuê Phan (tức nhà văn, nhà báo Nguyễn Phan Khuê) rất ngắn. Truyện chỉ có một khu vườn, một cây hoa, một bà cụ và một cô bé. Nhưng chính vì ít nhân vật và ít sự kiện nên mỗi chi tiết đều có sức nặng. Đọc loại truyện này, em không thể lướt theo cốt truyện. Em phải đọc chậm và tự hỏi: “Vì sao tác giả chọn chi tiết này mà không chọn chi tiết khác?”
Bài học được chia thành bốn chặng, mỗi chặng trả lời một câu hỏi lớn:
Chặng · Câu hỏi lớn · Em sẽ làm gì
Đọc chậm (mục 2) · Truyện mở đầu thế nào và vì sao? · Nhận biết nhân hóa, ẩn dụ; nắm mạch truyện
Nhân vật Hà (mục 3) · Hà thay đổi ra sao từ đầu đến cuối? · Lập chuỗi chi tiết, hành vi, tâm lí, phẩm chất
Người vắng mặt và vật kỉ niệm (mục 4) · Ông không xuất hiện mà vẫn có mặt bằng cách nào? · Đọc biểu tượng theo ba tầng nghĩa
Đối thoại và viết đoạn (mục 5, 6) · Làm sao biến nhận xét thành đoạn văn có bằng chứng? · Phân tích lời thoại; viết và chấm đoạn văn
GV
Cô Lukato
Em đừng lo nếu lúc đầu chỉ nhận ra “Hà là cô bé hiền”. Bài này sẽ giúp em đi từ nhận xét chung ấy đến một kết luận có chỗ dựa. Cứ đọc từng bước và bấm vào các phần tương tác nhé.
Cách dùng bài này
Lưu ý về văn bản. Bài này bám vào các chi tiết chính của truyện: cây hoàng lan đâm chồi, cô bé Hà trò chuyện với bà, bà kể về ông, những cánh hoa khô được bà cất giữ như kỉ vật. Đây là ngữ liệu ngoài sách giáo khoa : truyện “Hương hoa hoàng lan” của Khuê Phan thường được dùng trong các đề đọc hiểu Ngữ văn. Khi làm đề, em luôn trích đúng câu chữ của văn bản được in trong đề. Khi cần luyện kĩ năng có đáp án chính xác từng chữ, bài dùng đoạn ngữ liệu “Cây ổi sau nhà” do Lukato tự viết.
Ba câu hỏi đầu vào (chưa cần đúng hết, chỉ để em biết mình đang ở đâu):
Trong truyện “Hương hoa hoàng lan”, cặp nhân vật cùng trò chuyện và làm nên mạch chính của truyện là
Đúng: mạch chính là cuộc trò chuyện giữa cô bé Hà và bà. Ông chỉ hiện ra qua lời kể và kỉ vật.
Sai: truyện không có nhân vật cô giáo; không gian là khu vườn của gia đình.
Sai: người hàng xóm bán hoa không phải nhân vật của truyện; đây là nhầm vì “hoa” gợi chuyện bán hoa.
Sai: ông không có mặt trực tiếp. Điều đặc biệt của truyện là ông hiện lên qua kí ức của bà và những cánh hoa khô.
Một bạn học sinh chuẩn bị phân tích nhân vật. Hãy xét các ý sau.
a) Lời nói và hành động của nhân vật đều có thể dùng làm bằng chứng về tính cách.
Đúng: nhân vật văn học được khắc họa qua lời nói, hành động, suy nghĩ, cảm xúc và cả những chi tiết xung quanh.
b) Chỉ cần liệt kê các tính từ như “hiền, ngoan, tốt bụng” là đã phân tích xong nhân vật.
Sai: tính từ mới là kết luận. Phân tích phải chỉ ra chi tiết nào dẫn đến kết luận ấy.
c) Ở ngôi kể thứ ba, người kể không xưng “tôi” và không phải một nhân vật trong truyện.
Đúng: người kể đứng ngoài câu chuyện, gọi nhân vật bằng tên hoặc bằng “bà”, “em”…
d) Truyện ngắn phải có nhiều nhân vật và nhiều biến cố thì mới sâu sắc.
Sai: nhiều truyện ngắn hay chỉ dùng vài chi tiết nhỏ. Sự sâu sắc nằm ở cách chọn và sắp xếp chi tiết.
Chuỗi phân tích nhân vật gồm bốn mắt xích: chi tiết → → tâm lí → . Em điền hai từ còn thiếu vào chỗ trống.
2 Đọc chậm: mở đầu bằng một mầm sống
Câu mở đầu của một truyện ngắn không bao giờ vô tình. Ta bắt đầu bằng cách đọc thật chậm vài dòng đầu của Khuê Phan.
Truyện mở ra bằng cảnh cây hoàng lan vào xuân. Nhà văn viết rằng những chồi xuân “lặng lẽ nhú lên từ cành cây khô cằn” , rồi chỉ ít ngày sau cả cây đã “khoác” một màu xanh non. Câu văn liền sau gọi thẳng màu xanh ấy là “một chiếc áo được dệt từ hàng vạn, vạn chồi non” , không dùng từ so sánh nào (Khuê Phan, “Hương hoa hoàng lan”). Ba nét nghệ thuật đáng chú ý đã nằm ngay trong đoạn ngắn này.
Ba nét nghệ thuật của đoạn mở đầu
1. Đối lập. “Chồi xuân” (sự sống mới) đặt cạnh “cành cây khô cằn” (sự trơ trọi, già cỗi). Sự đối lập làm mầm xanh nổi bật hơn: sự sống trỗi dậy từ chính chỗ tưởng như đã hết.
2. Nhân hóa. Chồi “lặng lẽ” nhú lên, cây “khoác” màu xanh: cây cối được tả bằng từ vốn dùng cho người. Cây hiện ra như một sinh thể có dáng vẻ, có tính nết.
3. Ẩn dụ. “Chiếc áo được dệt từ hàng vạn, vạn chồi non” là cách nói ngầm: tán lá non được ví với một tấm áo. Cụm “hàng vạn, vạn” gợi số lượng rất lớn và sự công phu, cần mẫn của thiên nhiên.
GV
Cô Lukato
Có một cách nhớ rất hay: “đối lập” cho ta thấy hai thứ đứng cạnh nhau ; “nhân hóa” cho ta thấy vật mang dáng người ; “ẩn dụ” cho ta thấy vật này được nói bằng tên của vật kia . Hỏi ba câu ấy là nhận ra ngay.
Ví dụ mẫu 1 · Đọc một câu mở đầu thành ba lớp ý
Đề. Đọc câu: “Những chồi xuân lặng lẽ nhú lên từ cành cây khô cằn.” Hãy nói câu này cho ta biết điều gì và tác dụng ra sao.
Vì sao làm bước này: Trước khi phân tích, ta cần tách câu thành từng cụm nhỏ để mỗi cụm trả lời một câu hỏi.
Lớp 1, hình ảnh. Có hai hình ảnh: “chồi xuân” và “cành cây khô cằn”. Một bên là mầm non, một bên là cành già khô. Ta ghi: sự sống mới xuất hiện trên một thân cây tưởng như đã kiệt.
Vì sao làm bước này: Nhận diện hình ảnh là bước nền; nếu bỏ bước này, phần sau sẽ chỉ là nhận xét chung chung.
Lớp 2, thủ pháp. Từ “lặng lẽ” thường dùng cho người. Dùng nó cho chồi non là nhân hóa. Đồng thời hai hình ảnh đứng cạnh nhau tạo nên sự đối lập giữa sống và khô.
Vì sao làm bước này: Mỗi thủ pháp phải gắn với từ ngữ cụ thể; nói “có nhân hóa” mà không chỉ ra từ nào là chưa đạt.
Lớp 3, tác dụng. Nhờ đó, sự sống hiện ra âm thầm nhưng bền bỉ, không ồn ào. Cách mở đầu này cũng báo trước một câu chuyện về những điều lặng lẽ mà lâu bền: kí ức và tình cảm gia đình.
Vì sao làm bước này: Thủ pháp chỉ có giá trị khi ta nói được nó giúp người đọc cảm thấy hoặc hiểu điều gì.
Bẫy thường gặp
Nhiều em viết: “Tác giả dùng biện pháp nhân hóa, làm cho câu văn hay hơn.” Câu này có tên thủ pháp nhưng thiếu hai thứ: từ ngữ chứng minh (nhân hóa ở từ nào?) và tác dụng cụ thể (hay ở chỗ nào?). Cách sửa: “Từ ‘lặng lẽ’ khiến chồi non như một con người âm thầm, nhờ vậy sự sống hiện ra bền bỉ và dịu dàng.”
Trong câu “Một chiếc áo được dệt từ hàng vạn, vạn chồi non”, biện pháp tu từ chủ yếu là
Đúng: không có từ so sánh, tán lá non được gọi ngầm là “chiếc áo”; đó là ẩn dụ.
Sai: câu không có “như”, “tựa”, “giống”; chỉ khi có từ so sánh và hai vế rõ ràng mới gọi là so sánh.
Sai: cụm “hàng vạn, vạn” có lặp từ “vạn” nhưng chỉ để nhấn mạnh số lượng, không phải điệp ngữ ở đầu các câu.
Sai: câu không kể nối tiếp nhiều sự vật khác nhau mà chỉ nói về một hình ảnh.
Bài 1 Mức 1 · Nhận biết
Ở đầu truyện, chồi non được tả là “lặng lẽ” nhú lên, còn cây thì “khoác” màu xanh. Việc dùng từ chỉ hành động của người để tả cây gọi là biện pháp tu từ gì? (Viết hai tiếng.)
Gợi ý 1. Hãy hỏi: “lặng lẽ”, “khoác” thường dùng cho ai?
Gợi ý 2. Khi vật vô tri mang hành động, dáng vẻ của con người thì tên biện pháp là gì?
Chính xác! Đó là nhân hóa: vật mang hành động, dáng vẻ của người.
Ẩn dụ là gọi vật này bằng tên vật kia (như “chiếc áo” chỉ tán lá). Ở đây từ chỉ hành động của người được dùng cho cây: đó là nhân hóa.
So sánh cần có từ nối như “như”, “tựa”. Ở đây không có; hãy nghĩ đến việc cây có hành vi như người.
Lời giải mở sau khi em làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Người ta “khoác” áo và có thể “lặng lẽ”. Khi tả cây bằng những từ ấy, tác giả đã gán cho cây dáng vẻ của con người. Đó là nhân hóa . Tác dụng: cây hiện ra như một sinh thể có hồn, sự sống trở nên gần gũi và dịu dàng.
Mạch truyện, nhắc lại ngắn gọn. Em đối chiếu với văn bản để bổ sung chi tiết:
Chặng · Điều diễn ra · Vai trò trong việc khắc họa Hà
1. Cây đâm chồi · Cây hoàng lan nảy chồi, phủ màu xanh non · Dựng không gian và khơi gợi cảm xúc
2. Hà quan sát và hỏi · Hà chú ý cây, trò chuyện với bà về cây · Cho thấy sự tò mò, để ý của em
3. Bà kể chuyện ông · Bà kể hồi ông đi bộ đội, thư nào ông cũng hỏi thăm cây hoàng lan và dặn bà gửi cho mấy cánh hoa vàng; bà đã gửi · Mở ra lớp kí ức; Hà đứng ở vị trí người nghe
4. Kỉ vật · Sau khi ông không còn, đồng đội tìm thấy những cánh hoa ấy dưới đáy ba lô của ông; bà cất giữ chúng như kỉ vật · Vật nhỏ mang cả tình cảm và mất mát
5. Hà thấu hiểu · Hà hiểu vì sao bà quý cây, quý mảnh vườn · Đích đến của quá trình nhận thức
Hình 1. Đường đi nhận thức của Hà: hỏi, nghe, hiểu (sơ đồ do Lukato vẽ).
Ghi nhớ
Điều cần nhớ ở mục 2: mở đầu truyện dùng đối lập, nhân hóa và ẩn dụ để nói về sự sống lặng lẽ mà bền bỉ. Khi phân tích, luôn đi theo ba bước: từ ngữ cụ thể → tên thủ pháp → tác dụng .
3 Nhân vật Hà: từ câu hỏi đến sự thấu hiểu
Hà không tự nói “tôi là cô bé tò mò”. Ta chỉ biết em qua những gì em hỏi, nghe và hiểu. Vậy làm sao đi từ chi tiết đến kết luận một cách chắc chắn?
Người ta hay nghĩ phân tích nhân vật là “kể tên tính cách”. Thật ra đó là việc của một người đi tìm dấu vết. Có dấu vết thì mới có kết luận. Ta dùng một chuỗi bốn mắt xích:
Mắt xích · Câu hỏi để tự hỏi · Ví dụ ngắn
1. Chi tiết · Trong văn bản có câu chữ nào? · Nhân vật sờ nhẹ lên thân cây
2. Hành vi · Nhân vật đã làm hay nói điều gì? · Đặt tay lên chỗ nhẵn thật khẽ
3. Tâm lí · Điều ấy cho thấy nhân vật đang nghĩ, cảm thế nào? · Sợ làm đau cây, xúc động khi biết chuyện
4. Phẩm chất · Vậy nhân vật là người thế nào? · Nhạy cảm, biết đồng cảm
Để em thấy chuỗi này chạy như thế nào, ta thử với một đoạn ngắn do Lukato tự viết . Đoạn này được viết cùng “khuôn” với truyện của Khuê Phan: một cô bé, một người bà, một cái cây và kí ức về một người đã đi xa. Nhờ đoạn này em có thể kiểm tra từng chữ trong đáp án.
Ngữ liệu của Lukato · “Cây ổi sau nhà”
Sáng chủ nhật, Mai theo mẹ về quê thăm ngoại. Sau nhà có một cây ổi già, thân xù xì, những chùm quả xanh mới nhú bằng đầu ngón tay cái. Ngoại ngồi bên gốc ổi, tay cầm chiếc kéo cũ, tỉa những cành khô.
— Ngoại ơi, cây ổi này bao nhiêu tuổi hả ngoại? — Mai hỏi, tay sờ lên thân cây.
— Bằng tuổi mẹ con đấy. — Ngoại cười, không ngẩng lên.
— Sao chỗ này nhẵn thế ạ?
Ngoại dừng kéo, im lặng một lúc lâu rồi mới nói:
— Ông ngày trước hay tựa lưng vào đó để đọc báo. Ông đi rồi, ngoại vẫn để yên chỗ ấy, không cho ai dựng xe vào.
Mai rụt tay lại, rồi đặt lên chỗ nhẵn ấy thật nhẹ, như sợ làm đau cây. Em không hỏi thêm. Em lấy cây chổi, quét nốt đống lá khô quanh gốc, quét thật cẩn thận, tránh cả chỗ ngoại hay ngồi.
Mùi ổi non thoảng lên trong nắng. Mai chợt nghĩ: từ nay, cây ổi này không còn chỉ là một cái cây.
(Văn bản do Lukato tự viết để luyện tập.)
Ví dụ mẫu 2 · Đi hết chuỗi bốn mắt xích với chi tiết “đặt tay lên chỗ nhẵn”
Chi tiết. Sau khi nghe ngoại nói, “Mai rụt tay lại, rồi đặt lên chỗ nhẵn ấy thật nhẹ, như sợ làm đau cây.”
Vì sao làm bước này: Ta luôn bắt đầu bằng câu chữ thật của văn bản, không bắt đầu bằng kết luận.
Hành vi. Có hai hành động liên tiếp: “rụt tay lại” rồi “đặt lên… thật nhẹ”. Rụt lại là phản xạ vì bất ngờ; đặt lên nhẹ nhàng là hành động có chủ ý.
Vì sao làm bước này: Tách từng hành động giúp ta thấy nhân vật thay đổi trong vài giây: từ vô tư sang cẩn trọng.
Tâm lí. Vế “như sợ làm đau cây” cho thấy Mai coi chỗ nhẵn như một vết kỉ niệm còn sống, vừa xúc động vừa giữ ý. Em vừa hiểu ra điều bà nói, vừa không dám làm điều gì thô bạo với nó.
Vì sao làm bước này: Từ hành động, ta suy ra điều đang diễn ra bên trong; đây chính là “tâm lí” mà người đọc phải tự đọc ra.
Phẩm chất. Nhạy cảm, biết đồng cảm và biết tôn trọng kí ức của người lớn. Ta kết luận bằng một câu có chữ “nhờ đó” để nối lại với chi tiết: “Nhờ chi tiết đặt tay thật nhẹ, người đọc thấy Mai là cô bé nhạy cảm, biết trân trọng kí ức của ngoại.”
Vì sao làm bước này: Câu kết nối phẩm chất trở lại với chi tiết để bài văn không bị “lơ lửng”.
Chi tiết · Hành vi · Tâm lí · Phẩm chất
Hỏi “cây ổi này bao nhiêu tuổi” · Chủ động hỏi, sờ vào thân cây · Tò mò, muốn hiểu cây · Ham hiểu biết