[Ngữ văn 9 · Vào 10] Hệ thống nhân vật người giữ nghề: từ nghề, đồ vật và điểm nhìn đến một đặc điểm nhân vật
Hệ thống tám khái niệm để đọc nhân vật người giữ nghề: từ năm nguồn bằng chứng, đồ vật, nghề và điểm nhìn người kể đến một đặc điểm nhân vật và đoạn nghị…
NGỮ VĂN 9 · ÔN VÀO LỚP 10 · HỆ THỐNG KHÁI NIỆM
Hệ thống nhân vật người giữ nghề
từ nghề, đồ vật và điểm nhìn đến một đặc điểm nhân vật
Đặc điểm nhân vật không có sẵn trong truyện: nó là kết quả của một chuỗi suy luận có bằng chứng: chi tiết dấu hiệu tên đặc điểm ý nghĩa. Bài này dựng chuỗi ấy thành hệ thống khái niệm.
8 khái niệm nối tiếp 5 phòng thử tương tác 3 hoạt cảnh 10 sơ đồ Trắc nghiệm tự soạn 8 mục
BẢN ĐỒ VÀ QUY ƯỚC CỦA BÀI
Đi từ đâu đến đâu
Nói “nhân vật này có đặc điểm gì” là đi từ điều văn bản cho thấy đến một nhận định ngắn, chứng minh được . Tám khái niệm dưới đây, mỗi khái niệm có định nghĩa, ranh giới và cách tự kiểm tra.
Hình 1. Bản đồ chuỗi khái niệm: đọc từ trái sang phải ở hàng trên, rồi từ phải sang trái ở hàng dưới.
Quy ước màu dùng ở mọi sơ đồ
Truyện minh họa chạy suốt bài
Mọi truyện trong bài là truyện minh họa tự biên (hư cấu) . Truyện này được dùng lại ở nhiều phòng thử: mười hai chi tiết được đánh số, dòng N là lời nhận xét của người kể.
TRUYỆN MINH HỌA TỰ BIÊN (HƯ CẤU) · NGÔI KỂ THỨ NHẤT
Bà Sáu vá nón
- 1 Dưới mái hiên đầu chợ Đình, bà Sáu ngồi vá nón đã hơn bốn mươi năm. Hai bàn tay bà gầy guộc, đầu ngón chai sạn, hằn những vệt kim li ti.
- 2 Bà không bán nón mới. Ai đưa nón rách tới, bà xoay chiếc nón trên đùi, lần theo từng đường chỉ cũ rồi mới hạ kim.
- 3 Người khách hỏi: “Vá hết bao nhiêu hả bà?” Bà cười hiền: “Chờ nón lành đã, rồi tính.”
- 4 Chiều nào bà cũng lấy than viết tên chủ nón lên vành trong, rồi treo lên giá nan theo đúng thứ tự người đến.
- 5 Hộp thiếc đựng kim chỉ của bà bạc màu, nắp móp một góc. Bà bảo mẹ bà đã dùng nó trước, rồi mới đến bà.
- 6 Chị Lài bán rau bên kia đường, chiều nào cũng mang sang một bó rau. Bà đáp lại bằng chiếc nón vừa vá xong: “Đội cho đỡ nắng.”
- 7 Mưa tạt ngang hiên. Bà gom từng chiếc nón trên sào vào lòng áo, rồi mới kéo tấm bạt che cho mình.
- N Tôi thấy bà sống một mình trong căn nhà nhỏ cuối ngõ, nên cứ nghĩ bà cô đơn lắm. Lời nhận xét của người kể (“tôi”, cháu ngoại của bà)
- 8 Nhưng chiều nào ngõ nhà bà cũng có người ghé. Bà nhớ tên từng đứa con của khách, hỏi đứa nào đã đi học, đứa nào đã đỡ ho.
- 9 Tôi đòi bà bán nón mới cho đỡ cực. Bà lắc đầu: “Nón mới ai chằm cũng được. Cái nón người ta còn thương mới cần có người vá.”
- 10 Ở góc vách có chiếc nón cũ của ông ngoại tôi, mất đã nhiều năm. Mỗi mùa mưa bà vẫn vá lại vành nón ấy, dù chẳng ai tới lấy.
- 11 Rồi tôi lớn. Hôm nay tôi cầm cây kim cũ của bà, thấy đầu ngón tay mình cũng bắt đầu hằn vết.
- 12 Ngày bà mất, trên sào còn ba chiếc nón chưa ai lấy. Tôi vá nốt, viết tên chủ bằng than lên vành, rồi treo lại cho đủ thứ tự.
KHÁI NIỆM 1
Nhân vật và “một đặc điểm nhân vật”
Định nghĩa Nhân vật Là con người (hoặc loài vật, đồ vật được nhân hóa) do nhà văn dựng nên bằng những chi tiết đã chọn lọc, nên mỗi chi tiết đều có thể nói điều gì đó về con người.
Định nghĩa Đặc điểm nhân vật Là nét riêng tương đối ổn định của nhân vật, rút ra từ nhiều chi tiết và gọi tên được bằng một cụm từ ngắn. Người đọc suy luận ra nó, nên luôn phải chứng minh được.
Năm khái niệm hay bị lẫn với nhau
Năm khái niệm đều “nói về nhân vật” nhưng trả lời năm câu hỏi khác nhau; lẫn chúng làm đoạn phân tích lạc hướng.
Hình 2. Năm câu hỏi tách năm khái niệm hay bị lẫn với nhau.
Khái niệm · Quan sát thẳng trong văn bản? · Ví dụ (truyện bà Sáu) · Dùng làm “đặc điểm”?
Hoàn cảnh · Có, thường kể thẳng · Sống một mình, ngồi dưới hiên chợ · Không: là bối cảnh
Hành động · Có · Gom từng chiếc nón vào lòng áo khi mưa · Không: là chất liệu bằng chứng
Tính cách · Thường không: hay suy ra từ hành động và lời nói lặp lại (người kể có lúc nói thẳng, vẫn phải đối chiếu) · Điềm tĩnh, cẩn trọng · Có
Phẩm chất · Thường không: suy ra rồi đánh giá · Trân trọng nghĩa tình gắn bó · Có
Vai trò · Không, suy ra từ vị trí trong truyện · Người giữ nghề, cầu nối với nhân vật “tôi” · Không: là chức năng
Ranh giới Quy tắc “bốn không” Đặc điểm không phải một hành động đơn lẻ, không phải hoàn cảnh, không phải vai trò, và không phải một danh sách tính từ.
Thế nào là “MỘT” đặc điểm
Yêu cầu 1 Đủ hẹp để chứng minh
Chỉ ra được hai hay ba chi tiết cụ thể, không chi tiết nào đi ngược. Quá rộng thì chi tiết nào cũng “đỡ” được, tức chẳng chứng minh gì.
Yêu cầu 2 Đủ rộng để có ý nghĩa
Nối được với giá trị hay chủ đề, không chỉ chép lại một hành động. Quá hẹp thì chỉ còn là mô tả.
Yêu cầu 3 Đơn nhất, một trục
Một từ lõi, có thể kèm giới hạn phạm vi. Gộp “tận tụy, nhân hậu, thông minh” là gộp ba trục.
Nhân vật người giữ nghề: một kiểu nhân vật
Định nghĩa Nhân vật người giữ nghề (cách gọi trong bài) Là nhân vật gắn bó lâu dài với một nghề thủ công truyền thống (vá nón, khắc dấu, làm đèn giấy...), được nhà văn dùng chính công việc ấy để bộc lộ con người.
Bốn dấu hiệu của kiểu nhân vật này: (1) có nghề cụ thể với công cụ, vật liệu, nơi làm việc nhìn thấy được; (2) nghề là phương tiện bộc lộ : cách làm nghề cho thấy cách sống; (3) có chiều thời gian : người truyền nghề, người nhận nghề; (4) có sức ép của cái mới khiến nhân vật bộc lộ lựa chọn.
Em thử xem: “giàu lòng trân trọng” là một phẩm chất. Vì sao chưa nên viết nguyên nhãn ấy làm đặc điểm?
Vì mới là một nhãn: chưa nói trân trọng cái gì, chi tiết nào cho thấy. Đặc điểm dùng được cần phạm vi (trân trọng cái gì) và bằng chứng. Khái niệm 5 dạy cách thu hẹp nhãn rộng thành tên vừa đủ.
Chốt khái niệm 1 Ghi nhớ Hoàn cảnh và hành động là chất liệu quan sát được; tính cách và phẩm chất là điều ta suy ra và gọi tên; vai trò là chức năng. “Một đặc điểm”: đủ hẹp, đủ rộng, một trục.
KHÁI NIỆM 2
Năm nguồn bằng chứng khắc họa nhân vật
Định nghĩa Nguồn bằng chứng Là loại chi tiết nhà văn dùng để dựng nhân vật. Biết chi tiết thuộc nguồn nào giúp ta hỏi đúng câu hỏi và biết bằng chứng đang dày hay mỏng.
Hình 3. Năm nguồn bằng chứng. Bốn ô xanh là chi tiết về con người; ô cam là nghề và đồ vật, nguồn riêng của kiểu nhân vật người giữ nghề.
Nguồn · Thường cho thấy · Giới hạn, chỗ dễ sai
1 Ngoại hình · Dấu vết của nghề, tuổi tác, nếp sống · Dễ suy đoán thành tính cách (“tay chai nên chăm chỉ”) khi chưa có hành động
2 Thói quen và hành động · Tính cách, phẩm chất qua cách ứng xử · Một hành động đơn lẻ chưa là đặc điểm; lặp lại hoặc có lựa chọn mới có sức nặng
3 Lời nói và giọng điệu · Quan niệm sống, thái độ với người đối diện · Có thể là lời nói khéo hay nói tránh; cần đối chiếu với việc làm
4 Quan hệ với người khác · Vị trí, uy tín, sự gắn bó hay xa cách · Người khác nhìn chưa chắc đúng; xem ai là người nhìn
5 Không gian và đồ vật gắn với nghề · Nếp sống, ký ức, sợi dây giữa các thế hệ · Dễ gán nghĩa quá xa; chỉ vững khi bám việc nhân vật làm với đồ vật
Quy tắc quyết định Quy tắc hội tụ Đặc điểm đáng tin khi ít nhất hai nguồn khác nhau cùng chỉ một hướng. Ba hành động mới là một nguồn; hành động cộng lời nói cộng đồ vật mới là hội tụ.
Ranh giới Nguồn mỏng thì dùng nguồn khác, đừng ép Không truyện nào có đủ năm nguồn đều nhau. Nguồn mỏng thì chuyển sang nguồn dày, đừng “vắt” thêm ý từ chi tiết nghèo.
Em thử xem: truyện chỉ có một chi tiết ngoại hình. Nên dựa vào nguồn nào, và có nên bỏ hẳn ngoại hình không?
Dựa vào các nguồn dày và hội tụ (hành động, đồ vật, lời nói). Không cần bỏ ngoại hình: đôi tay chai sạn vẫn là bằng chứng phụ. Chỉ tránh bắt một nguồn mỏng gánh cả đặc điểm.
Chốt khái niệm 2 Ghi nhớ Năm nguồn: ngoại hình; hành động; lời nói; quan hệ; không gian và đồ vật. Đặc điểm vững khi có ít nhất hai nguồn hội tụ.
KHÁI NIỆM 3
Đồ vật và nghề như phương tiện nghệ thuật
Định nghĩa Chi tiết đời thường Là chi tiết lấy từ sinh hoạt, công việc hằng ngày (cái hộp, sợi chỉ, cách đặt nón lên sào), không biến cố, không lời bình. Vì bình thường nên khi được chọn và trở lại nhiều lần, nó thành chỗ gửi ý nghĩa.
Định nghĩa Ba mức của một đồ vật trong truyện Vật dụng (có công dụng thật), chi tiết nghệ thuật (được chọn, được nhấn), biểu tượng (ý nghĩa vượt công dụng, gắn với một giá trị chung). Chỉ lên mức biểu tượng khi qua phép thử ba điều kiện ở hình 4.
Hình 4. Thang ba bậc: đồ vật, việc gắn với đồ vật, ý nghĩa. Ý nghĩa chỉ vững khi ô giữa có thật.
Định nghĩa Đồ vật như “cầu nối” giữa các thế hệ Đồ vật là cầu nối khi có ba dấu hiệu cùng lúc: dấu vết sử dụng (bạc, móp, mòn), lời nhắc quá khứ (“mẹ bà đã dùng trước”), hành động trao nhận hoặc tiếp tục .
Vì sao nhà văn chọn nghề này mà không chọn nghề khác
Chọn nghề là chọn một kho hình ảnh : thao tác tự gợi nghĩa, vật liệu mang dấu thời gian, nghề được trao tay và dễ bị cái mới thay thế.
Nghề · Hình ảnh gợi · Ý nghĩa dễ gợi ra · Đừng gán vội
Vá nón · Nối lại, làm lành · Gìn giữ, chăm chút cái cũ · “Nhân vật nghèo”
Khắc con dấu gỗ · Để lại dấu, không làm lại được · Cẩn trọng, trách nhiệm · “Nhân vật quyền lực”
Làm đèn giấy · Giữ ánh sáng mong manh · Niềm vui trao người khác · “Hy vọng” chung chung
Rèn dao · Thử lửa, mài giũa · Rèn luyện, bền bỉ · “Cứng rắn là lạnh lùng”
Quy tắc quyết định Nghề cho hình ảnh, chi tiết cho kết luận Hình ảnh của nghề chỉ là điểm xuất phát. Ý nghĩa cuối cùng phải đi qua việc cụ thể nhân vật làm với đồ vật; thiếu việc ấy thì ý nghĩa là do người đọc tự thêm vào.
PHÒNG THỬ 1
Dựng mạch: đồ vật, việc gắn với đồ vật, ý nghĩa
Chọn đồ vật, việc nhân vật thật sự làm với nó, rồi ý nghĩa. Máy đo mức suy diễn.
1 Đồ vật
2 Việc gắn với đồ vật
3 Ý nghĩa
Hãy chọn một đồ vật.
Mạch đang dựng chưa có
Mức suy diễn chưa đo
Mạch bám sát đã dựng 0 / 4
Em thử xem: vì sao câu “hộp thiếc tượng trưng cho số phận mọi người thợ” nghe sâu mà vẫn là suy diễn quá xa?
Vì độ sâu của câu không thay được bằng chứng. Truyện chỉ cho thấy một chiếc hộp đi qua hai người trong một gia đình; khái quát lên “mọi người thợ” là bước nhảy không chi tiết nào đỡ. Ý nghĩa vững là ý nghĩa nhỏ hơn nhưng có chỗ dựa.
Chốt khái niệm 3 Ghi nhớ Chi tiết đời thường thành phương tiện nghệ thuật khi được chọn, nhấn và gắn với việc làm có giá trị. Đồ vật là cầu nối khi có dấu vết, lời nhắc quá khứ và hành động trao nhận. Nghề cho hình ảnh; chi tiết cho ý nghĩa.
KHÁI NIỆM 4
Điểm nhìn người kể và độ vênh với chi tiết
Định nghĩa Người kể chuyện Là vai nhà văn tạo ra để kể chuyện, không đồng nhất với nhà văn . Ngôi thứ nhất: xưng “tôi”, có mặt trong truyện. Ngôi thứ ba: đứng ngoài, gọi nhân vật bằng tên.
Định nghĩa Điểm nhìn trần thuật Là vị trí từ đó câu chuyện được nhìn, nghe, cảm. Ngôi thứ nhất bị giới hạn: “tôi” chỉ biết điều mình thấy, nghe, nhớ và đoán, không biết thật nội tâm người khác.
Định nghĩa Độ vênh (cách gọi trong bài) Là khoảng cách giữa điều người kể nhận xét và điều chi tiết cho thấy . Đó thường là chủ ý của nhà văn: người đọc “đọc xuyên” lời kể để thấy nhân vật rõ hơn chính người kể.
Dòng N của truyện bà Sáu có hai lớp: “bà sống một mình” là sự việc người kể thấy, “bà cô đơn lắm” là nhận xét về nội tâm . Chữ “cứ nghĩ” và chữ “Nhưng” ở chi tiết 8 cho thấy người kể khi lớn đã tự điều chỉnh cái nhìn lúc nhỏ.
Hình 5 (hoạt cảnh). Lời nhận xét của người kể được đặt cạnh ba chi tiết; thanh “độ vênh” tăng dần khi chi tiết đi ngược nhận xét.
Lời kể · Dấu hiệu nhận ra · Cách xử lý
Tin (có điều kiện) · Sự việc người kể thấy hoặc nghe, kể trung tính; chi tiết khác không mâu thuẫn · Dùng như chi tiết, ghi rõ nguồn là lời kể
Đối chiếu · Từ đánh giá, phỏng đoán (“hẳn”, “chắc”, “cứ nghĩ”); đoán nội tâm người khác; người kể còn nhỏ hoặc đang giận · Tìm ít nhất hai chi tiết ở hai nguồn để so
Không tin phần nhận xét · Từ hai chi tiết khác nguồn trở lên cùng đi ngược · Giữ nhận xét làm dữ kiện về người kể; lấy chi tiết làm bằng chứng về nhân vật
Quy tắc quyết định Ba bước đọc lời kể (1) Tách lớp: đâu là sự việc, đâu là nhận xét. (2) Đối chiếu: ít nhất hai chi tiết ở hai nguồn. (3) Kết luận: khớp, lệch nhẹ hay vênh rõ; rồi nêu tác dụng của độ vênh (cái nhìn hạn chế của người kể, nhân vật lộ dần).
PHÒNG THỬ 2
Đo độ vênh giữa lời kể và chi tiết
Chọn một nhận định của người kể, rồi bật các chi tiết để đối chiếu. Thanh “độ vênh” và số nguồn đi ngược cho biết nên tin hay nên đối chiếu.
Nhận định cần kiểm:
Bật hoặc tắt chi tiết:
Độ vênh chưa đối chiếu
Chi tiết đi ngược 0
Chi tiết đỡ 0
Số nguồn đi ngược 0
Nên làm gì Hãy bật ít nhất một chi tiết.
Em thử xem: chỉ bật đúng một chi tiết đi ngược (ví dụ chi tiết 8). Độ vênh đã nhích lên, nhưng máy chưa kết luận “không tin phần nhận xét”. Vì sao?
Vì một chi tiết, dù mạnh, mới là một nguồn. Quy tắc hội tụ cần ít nhất hai nguồn khác nhau mới đủ để không tin phần nhận xét; một chi tiết ngược chỉ cho ta nghi ngờ và đi tìm thêm.