Ngữ văn 9 · Cùng chú chim sâu: đọc lời đối thoại, giữ hồn nhiên và viết có bằng chứng
Ngữ văn định hướng lớp 9 nâng cao · Đủ đoạn trích và 4 yêu cầu nguồn; đọc so sánh, mạch đối thoại, hồn nhiên và trưởng thành. Hai bài văn mẫu, 24 nhiệm vụ…
LUKATO · NGỮ VĂN · ĐỊNH HƯỚNG LỚP 9
Cùng chú chim sâu. Hồn nhiên đi cùng chiều sâu.
Đọc một lời trò chuyện nhỏ để hiểu mạch cảm xúc lớn: từ khám phá tới nỗi lo, rồi trở lại niềm vui. Viết bằng câu thơ, lí lẽ và giới hạn rõ ràng.
Đủ hai trang nguồn 4 yêu cầu gốc + 24 nhiệm vụ mới Đọc hiểu · NLXH · NLVH
01 · ĐỊNH HƯỚNG
Từ nhận diện tới lập luận
Đối tượng: học sinh lớp 9 luyện đọc hiểu và viết nâng cao; học sinh lớp 8 có thể học phần đọc với hướng dẫn. Hai trang ảnh nguồn mang thông tin đề chọn học sinh giỏi THCS Hải Phòng, năm học 2025–2026, ngày 13/01/2026. Đây là thông tin đọc từ ảnh được cung cấp; các bài mẫu và tiêu chí dưới đây do LUKATO biên soạn, không phải đáp án hoặc thang chấm chính thức.
Đọc
Nhận người nói, đối tượng lời nhắn, so sánh và hình ảnh; theo dõi chuyển động giữa niềm vui và nỗi lo.
Viết xã hội
Bảo vệ một quan điểm có điều kiện. Phân biệt giữ hồn nhiên với né trách nhiệm.
Viết văn học
Giải thích nhận định, chọn dẫn chứng, phân tích cách nghệ thuật làm nảy sinh ý nghĩa.
Lộ trình gợi ý: đọc văn bản và bản đồ cảm xúc; làm hai câu đọc hiểu; xây dàn ý hai bài viết; luyện nhiệm vụ mới; tự sửa bằng tiêu chí. Bài nguồn không quy định số chữ cho hai bài văn, nên không tự thêm yêu cầu bắt buộc về độ dài.
02 · VĂN BẢN NGUỒN
Giữ nguyên dòng và phạm vi đoạn trích
Cùng chú chim sâu · Nguyễn Kiến Thọ
Kìa con chim sâu lách chách dưới vườn
kêu như lần đầu lạc mẹ
như lần đầu xa mẹ
lần đầu đắm vào thế giới của sắc hương
Tiếng lách chách như ngạc nhiên
như trầm trồ
tiếng lách chách trong veo hồn nhiên như cỏ
khu vườn trở thành dãy phố
của chú chim sâu
Này chú chim sâu
hãy lách chách nữa đi
cứ hồn nhiên thế
đời có bao nhiêu
sau những đắm say là mộng mị trăm chiều
những cạm bẫy mơ hồ rình rập
rồi sẽ già thôi
tiếng hồn nhiên là những tiếng đầu đời
trước khi đắm chìm vào dâu bể
Này chú chim sâu
đừng nghĩ về điều đó nhé
vui được cứ vui đi
làm trẻ con là khoái nhất
người lớn vội làm gì
thế giới đầy những bí mật
thế giới đo bằng được – mất
chưa đắn đo gì thì cứ hồn nhiên […]
Trích trong Gửi người cuối sóng , NXB Hội Nhà văn, 2023, tr. 15–16, theo ảnh đề được cung cấp. Dấu […] giữ giới hạn đoạn trích. Dấu nối trong “được – mất” được chuẩn hóa về hình thức.
Chú thích trong đề: Nguyễn Kiến Thọ quê ở Thanh Hoá, hiện đang sống và công tác tại Thái Nguyên, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Với giọng thơ suy tư triết lý cùng lối viết giàu hình ảnh, Nguyễn Kiến Thọ đã tạo nên dấu ấn riêng trong nền thơ đương đại Việt Nam.
Không đọc thiếu một phía: “cạm bẫy”, “dâu bể” đặt niềm vui trong chiều sâu trải nghiệm; khổ cuối vẫn nhắn “vui được cứ vui đi”.
03 · ĐỌC SÂU
Ai nói, nói với ai, cảm xúc chuyển thế nào?
Bản đồ của bốn khổ được cung cấp. Điểm kết là lời nâng niu, không phải phủ nhận những va vấp đã nói tới.
Dấu hiệu · Có thể kết luận · Không tự suy
“Này chú chim sâu”, “nhé” · Lời trò chuyện thân mật, có sắc thái nhắn nhủ. · Tiểu sử hoặc sự kiện cụ thể của tác giả.
“lần đầu”, “ngạc nhiên”, “trầm trồ” · Vẻ bỡ ngỡ, khám phá thế giới. · Chim có suy nghĩ giống con người ở mọi mặt.
“cạm bẫy”, “dâu bể” · Dự cảm về phức tạp và thăng trầm. · Mọi tương lai đều bất hạnh.
“thế giới” lặp lại, “được – mất” · Gợi đối sánh giữa khám phá và cái nhìn cân đong. · Mọi người lớn đều ích kỉ.
Hình thức: thơ tự do, dòng dài ngắn linh hoạt. “Lách chách” là từ tượng thanh gợi tiếng chim; sự trở lại của từ này giữ cảm giác sống động. Hai lần “Này chú chim sâu” làm lời nhắn có một điểm tựa; không cần gọi chúng là điệp khúc theo một cấu trúc ca khúc.
Góc nhìn: chú chim được đặt trong một thế giới mang vẻ mới mẻ. Có thể đọc chú chim như một hình ảnh gợi tuổi thơ, nhưng phải phân biệt ý nghĩa biểu tượng được suy ra với đối tượng chim được gọi trực tiếp.
Từ khóa: “trong veo” gợi sáng trong; “mộng mị” gợi trạng thái mơ hồ, mê đắm trong ngữ cảnh; “dâu bể” gợi biến đổi và thăng trầm. Từ ngữ phải được giải thích trong mạch đoạn, không tách thành lời khuyên ngoài văn bản.
04 · ĐỌC HIỂU NGUỒN
Hai câu hỏi, hai cách tạo lập câu trả lời
PHẦN I · CÂU 1 · 1,0 ĐIỂM
Phân tích hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ so sánh được sử dụng trong những dòng thơ sau:
tiếng lách chách trong veo hồn nhiên như cỏ
khu vườn trở thành dãy phố
của chú chim sâu
Xem lời giải và bẫy · O01
Nhận diện: từ “như” so sánh vẻ trong trẻo, hồn nhiên của tiếng chim với vẻ tự nhiên, bình dị của cỏ. Không gọi cả ba dòng đều là so sánh trực tiếp.
Bài trả lời mẫu: Phép so sánh “hồn nhiên như cỏ” làm tiếng chim hiện lên trong trẻo, tự nhiên và gần gũi như sự sống bình dị trong vườn. Qua đó, chủ thể trữ tình thể hiện sự trìu mến, nâng niu vẻ hồn nhiên của chú chim. Đặt cạnh hình ảnh khu vườn hóa thành “dãy phố” của chim, cách so sánh còn góp phần gợi một thế giới tươi mới để khám phá.
Cách làm: chỉ đúng dấu hiệu và hai đối tượng; giải thích nét tương đồng gợi ra; nêu hình ảnh/cảm xúc được làm rõ; nối với lời nâng niu trong đoạn. Bẫy: chỉ viết “làm câu thơ sinh động”; nói cỏ có tiếng kêu; phân tích “dãy phố” rồi bỏ phép so sánh.
Chuyển giao: gặp “A như B”, đừng dừng ở tên biện pháp. Hỏi B đem tới phẩm chất nào cho cách cảm nhận A. Đây là hướng giải thích, không phải thang chấm chính thức.
PHẦN I · CÂU 2 · 1,0 ĐIỂM
Thông điệp nào trong văn bản có ý nghĩa nhất đối với em? Vì sao?
Xem cách trả lời mở · O02
Không có một thông điệp bắt buộc duy nhất. Có thể chọn trân trọng tuổi thơ, giữ sự chân thành hoặc biết vui và khám phá khi lớn lên, nếu gắn được với đoạn trích.
Bài trả lời mẫu: Tôi thấy có ý nghĩa nhất là lời nhắc giữ sự hồn nhiên khi trưởng thành. “Vui được cứ vui đi” xuất hiện sau những dự cảm về “cạm bẫy”, nên giữ hồn nhiên không có nghĩa không hiểu khó khăn. Lời nhắc giúp tôi bớt vội mang vẻ già dặn và biết trân trọng những niềm vui nhỏ. Tôi muốn thực hiện điều đó bằng cách tiếp tục hỏi khi chưa hiểu, dành thời gian cho sở thích và giữ trách nhiệm với việc đã nhận.
Tự kiểm: nêu rõ thông điệp; có chi tiết làm căn cứ; giải thích vì sao có ý nghĩa với mình; có thể thêm một hành động phù hợp. Bẫy: kể chuyện bản thân không nối với thơ; chép lại cả khổ mà không giải thích; biến “cứ hồn nhiên” thành “không cần trách nhiệm”.
05 · VIẾT XÃ HỘI NGUỒN
Đồng tình có điều kiện, không cực đoan
PHẦN II · CÂU 1 · 3,0 ĐIỂM
Này chú chim sâu
đừng nghĩ về điều đó nhé
vui được cứ vui đi
làm trẻ con là khoái nhất
người lớn vội làm gì
Em có đồng tình với ý kiến của nhà thơ Nguyễn Kiến Thọ được gợi ra từ ý thơ trên không? Hãy viết một bài văn nghị luận bày tỏ quan điểm của mình.
Khóa yêu cầu: nghị luận xã hội về quan điểm được gợi ra, không thay bằng bài phân tích toàn bộ nghệ thuật thơ. Có thể đồng tình, đồng tình một phần hoặc phản biện nếu lập luận thuyết phục.
Luận điểm
Trân trọng tuổi thơ; không cố già dặn; hồn nhiên có thể đi cùng trách nhiệm.
Lí lẽ và ví dụ
Giá trị khám phá, niềm vui, sự chân thành. Dùng tình huống rõ, không bịa tên người nổi tiếng hay số liệu.
Phản biện
Đời sống khó khăn cần chuẩn bị, nhưng chuẩn bị không buộc ta mất niềm vui. Hồn nhiên không là cớ thất hứa.
Xem dàn ý triển khai · O03
- Mở vấn đề từ sự vội lớn; nêu mức đồng tình.
- Giải thích hồn nhiên, trưởng thành và “vội”.
- Bảo vệ giá trị riêng của tuổi thơ bằng lí lẽ và tình huống cụ thể.
- Nêu vai trò của sự chân thành; không phủ nhận cân nhắc hậu quả.
- Đối thoại với ý kiến cần sớm cứng cỏi; đặt giới hạn trách nhiệm.
- Rút ra hành động phù hợp với tuổi, khép lại quan điểm.
Ví dụ trong bài mẫu là tình huống minh họa, không được trình bày như sự kiện đã kiểm chứng.
Đọc bài văn mẫu · O03
Có những lúc người trẻ muốn trở thành “người lớn” thật nhanh: nói năng từng trải, giấu cảm xúc và xem mọi chuyện như một cuộc hơn thua. Lời nhắn “làm trẻ con là khoái nhất / người lớn vội làm gì” trong đoạn trích của Nguyễn Kiến Thọ khiến tôi nghĩ lại về sự vội vàng ấy. Tôi đồng tình với lời nhắc trân trọng tuổi thơ, nhưng hiểu rằng giữ hồn nhiên không đồng nghĩa với từ chối trưởng thành.
Hồn nhiên là khả năng vui trước điều nhỏ bé, tò mò trước cái mới và bộc lộ cảm xúc chân thành. Trưởng thành là biết tự chăm sóc mình, chịu trách nhiệm về lựa chọn và tôn trọng người khác. Hai điều này không loại trừ nhau. Một học sinh biết hoàn thành việc học vẫn có thể thích quan sát một chú chim, hỏi một câu tưởng như ngây ngô hoặc háo hức với buổi đi chơi. Điều đáng tránh là cố mang vẻ già dặn khi chưa đủ trải nghiệm, hoặc để nỗi sợ được – mất lấn át mọi niềm vui.
Trước hết, tuổi thơ có giá trị riêng mà việc lớn lên vội vàng có thể làm ta bỏ lỡ. Đó là thời gian khám phá, thử sức và học cách kết nối với người khác. Nếu chỉ chăm chăm chứng tỏ mình không còn trẻ con, ta dễ xấu hổ vì sự tò mò, không dám hỏi khi chưa hiểu và coi việc vui chơi là vô ích. Trong một nhóm học tập, chẳng hạn, người dám hỏi điều mình chưa biết thường mở ra cơ hội để cả nhóm kiểm lại kiến thức. Sự cởi mở ấy có thể đi cùng tinh thần nghiêm túc.
Hơn nữa, giữ được niềm vui và sự chân thành giúp con người tiếp nhận cuộc sống rộng hơn. Nếu một tình bạn chỉ được nhìn bằng lợi ích, ta khó nhận ra giá trị của sự quan tâm không đòi đáp lại. Nếu một hoạt động chỉ được đánh giá bằng giải thưởng, niềm vui khám phá có thể bị quên đi. Vì vậy, lời thơ nhắc ta đừng để cái nhìn tính toán trở thành thước đo duy nhất. Điều này không có nghĩa mọi cân nhắc đều xấu: biết quản lí thời gian và lường trước hậu quả vẫn là việc cần thiết.
Có ý kiến cho rằng cuộc sống nhiều khó khăn nên trẻ em phải sớm cứng cỏi. Tôi hiểu sự lo lắng ấy. Tuy nhiên, cứng cỏi không nhất thiết là nghi ngờ mọi người hay che giấu mọi cảm xúc. Cách chuẩn bị tốt hơn là học kĩ năng, nhận diện rủi ro và biết tìm người đáng tin để hỗ trợ. Một bạn có thể giữ niềm vui khi tham gia câu lạc bộ, đồng thời hoàn thành phần việc đã nhận. Ngược lại, lấy cớ “cứ hồn nhiên” để thất hứa hay bỏ mặc trách nhiệm là hiểu sai lời nhắn.
Với tôi, trân trọng tuổi thơ bắt đầu từ những việc cụ thể: dành thời gian cho sở thích, cho phép mình hỏi và học từ sai sót, bớt so sánh bản thân với hình ảnh trên mạng. Cùng lúc, tôi cần giữ lời, tự làm việc phù hợp với tuổi và quan tâm tới gia đình. Ta vẫn phải lớn lên, nhưng không cần đánh đổi sự trong trẻo để mang một vẻ người lớn vội vàng. Trưởng thành có thể là quá trình làm niềm vui sâu sắc hơn, thay vì khiến nó biến mất.
Tự chấm và sửa · O03
Tiêu chí luyện tập, tổng 3,0 điểm: xác định và giải thích quan điểm 0,5; lí lẽ và ví dụ có quan hệ 1,0; phản biện và giới hạn 0,5; bài học hành động 0,5; tổ chức và diễn đạt 0,5. Đây là công cụ tự sửa do LUKATO đề xuất.
Câu yếu: “Phải luôn là trẻ con vì người lớn toàn xấu.” Sửa: “Không cần vội mang vẻ già dặn; ta vẫn phải học trách nhiệm và gìn giữ niềm vui.” Sửa phạm vi trước khi thêm tính từ.
06 · VIẾT VĂN HỌC NGUỒN
Chứng minh nhận định bằng cách đọc thơ
PHẦN II · CÂU 2 · 5,0 ĐIỂM
Nhà thơ Cao Nguyên Quyển từng chia sẻ:
Trong thơ, luôn ẩn náu những cảm xúc, những sáng tạo, những tia sáng và mầm xanh của tâm hồn.
Dẫn theo Báo Văn nghệ quân đội, số 1070, tháng 10 năm 2025, tr. 67, như ghi trong ảnh đề.
Viết bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ của em về ý kiến trên qua việc phân tích đoạn trích trong bài thơ Cùng chú chim sâu của nhà thơ Nguyễn Kiến Thọ ở phần Đọc hiểu.
Hai việc phải nối nhau: giải thích nội dung nhận định và phân tích đoạn trích để làm rõ. Không viết một nửa lí luận chung rồi chép thơ mà thiếu quan hệ.
Thành phần nhận định · Hướng phân tích · Bằng chứng phù hợp
Cảm xúc · Ngạc nhiên, trìu mến và lo âu cùng tồn tại. · “trầm trồ”; “cạm bẫy”; “vui được cứ vui đi”.
Sáng tạo · Cách nhìn, ngôn ngữ và tổ chức lời đối thoại. · “như cỏ”; vườn thành “dãy phố”; gọi “Này”.
Tia sáng · Mở một cách hiểu về lớn lên và được – mất. · Hai dòng “thế giới” đặt gần nhau.
Mầm xanh · Nuôi dưỡng khả năng tò mò, yêu đời, chân thành. · Lời giữ hồn nhiên sau dự cảm về thời gian.
Xem dàn ý có quan hệ với nhận định · O04
- Nêu nhận định và văn bản cần đọc.
- Giải thích các hình ảnh của nhận định như một cách nói về sức sống tinh thần.
- Phân tích vẻ bỡ ngỡ và trìu mến ở hai khổ đầu; chỉ cách so sánh, hình dung không gian làm cảm xúc cụ thể.
- Phân tích nỗi lo ở khổ ba; tránh đọc thành tuyệt vọng hoàn toàn.
- Phân tích lời gọi trở lại, từ “nhé” và đối sánh được – mất ở khổ cuối.
- Đánh giá vai trò thể thơ, nhịp và từ ngữ; nối lại nhận định trong phạm vi đoạn trích.
Đọc bài văn mẫu · O04
Thơ không chỉ chuyển tới người đọc một điều được nói, mà còn tạo ra một cách cảm, một cách nhìn. Khi cho rằng trong thơ luôn có “những cảm xúc, những sáng tạo, những tia sáng và mầm xanh của tâm hồn”, Cao Nguyên Quyển gợi tới sức sống bên trong lời thơ. Đoạn trích “Cùng chú chim sâu” của Nguyễn Kiến Thọ có thể làm rõ nhận định ấy qua một cuộc trò chuyện thân mật với chú chim: niềm ngạc nhiên trước thế giới đi cùng nỗi lo về va vấp, rồi trở về lời nhắn nâng niu sự hồn nhiên.