Ngữ văn 9 · Buổi sớm: nhìn bằng tâm hồn, viết bằng bằng chứng
Ngữ văn lớp 9 nâng cao · Hai đề nghị luận gốc, toàn văn Buổi sớm, hai bài văn mẫu và 24 nhiệm vụ mới. Đọc cách nhìn, cách nghe, chuyển giọng và rèn lập luận…
LUKATO · NGỮ VĂN · LỚP 9
Buổi sớm. Nhìn sâu hơn điều quen thuộc.
Từ tiếng chuông trong một câu chuyện đến ánh ngày, tiếng gà và sự tiếc nuối trong thơ: học cách cảm nhận, phân tích và xây một lập luận có giới hạn.
Hai bài nghị luận nguồn 24 nhiệm vụ mới Hai bài văn mẫu · Xưởng sửa bài
01 · ĐỊNH HƯỚNG
Một nguồn, hai kiểu lập luận
Đối tượng: học sinh lớp 9 luyện đọc và viết nâng cao. Ảnh nguồn ghi đề chọn học sinh giỏi lớp 9 Hà Nội, năm học 2025–2026, ngày 10/01/2026, thời gian 150 phút. Thông tin đề được ghi theo ảnh, chưa được xác nhận độc lập. Lời giải, bài mẫu và tiêu chí dưới đây do LUKATO biên soạn, không phải đáp án hoặc thang chấm chính thức.
Câu 1 · 8,0 điểm
Nghị luận xã hội: bàn quan hệ giữa giá trị đời sống và khả năng rung động của tâm hồn; dùng câu chuyện làm gợi dẫn.
Câu 2 · 12,0 điểm
Nghị luận văn học: giải thích nhận định về sáng tạo, rồi chứng minh bằng cách đọc bài thơ.
Lộ trình: đọc đủ hai nguồn; phân biệt nhiệm vụ; tập phân tích chi tiết; xây dàn ý; viết và sửa. Nguồn không đặt yêu cầu số chữ, vì vậy bài mẫu không tạo thêm một độ dài bắt buộc.
02 · NGUỒN XÃ HỘI
Tiếng chuông và người lắng nghe
Bộ phim hoạt hình Tàu tốc hành Bắc Cực (The Polar Express) kể một câu chuyện giàu ý nghĩa:
Một cậu bé đã đi một chuyến tàu trong giấc mơ lên phương Bắc. Ở đó, cậu đã gặp ông già Noel và được tặng một chiếc chuông gắn trên chiếc xe kéo tuần lộc. Sáng sau tỉnh dậy, cậu bé mở một gói quà và thấy chiếc chuông đó. Cậu lắc khẽ chiếc chuông và một âm thanh diệu kỳ mà cậu đã nghe thấy trong cơn mơ của mình giờ đây đang tràn ngập tâm hồn cậu. Cậu tin cậu đã đến được miền đất ấy và gặp được ông già Noel. Nhưng khi cha mẹ cậu nhìn thấy chiếc chuông cũ kỹ thì muốn vứt đi. Cậu bé nói cho cha mẹ mình về tiếng chuông diệu kỳ ấy. Cả hai người lớn kia lắc mãi và lắc mãi chiếc chuông nhưng họ không nghe thấy gì. Họ không tin có điều ấy.
Theo Nguyễn Quang Thiều, Viết và đọc, Chuyên đề mùa đông 2025 , NXB Hội Nhà văn, 2025, như ghi trong ảnh nguồn. Phần kể chuyện được sử dụng đúng vai trò gợi dẫn của đề; không dùng làm bằng chứng khoa học về âm thanh hoặc niềm tin.
CÂU 1 · 8,0 ĐIỂM
Từ gợi dẫn trên, em hãy viết một bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ về mối quan hệ giữa “tiếng chuông diệu kỳ” của cuộc sống và sự kỳ diệu của tâm hồn con người.
Quan hệ hai chiều: đời sống khơi gợi cảm xúc; con người tiếp nhận và góp thêm giá trị.
03 · GIẢI CÂU 1
Không dừng ở kể chuyện
Thao tác · Nội dung cần làm · Bẫy cần tránh
Giải thích · Tiếng chuông gợi điều đẹp, có ý nghĩa; tâm hồn kì diệu là khả năng cảm nhận và sáng tạo giá trị. · Hiểu “kì diệu” chỉ là phép màu.
Bàn hai chiều · Đời sống nuôi tâm hồn; cách tiếp nhận giúp giá trị được nhận ra và lan tỏa. · Chỉ nói đời đẹp hoặc chỉ nói phải lạc quan.
Minh họa · Dùng một tình huống rõ để chứng minh quan hệ. · Bịa số liệu, người nổi tiếng, thành tích.
Giới hạn · Tin yêu đi cùng tỉnh táo; cảm nhận không xóa khó khăn thực tế. · Đổ lỗi cho người đau buồn, quy kết mọi người lớn.
Xem dàn ý có phản biện · O01
- Mở từ sự khác nhau trong cách nghe chuông để nêu quan hệ cần bàn.
- Giải thích hai hình ảnh và tránh tách “tâm hồn” khỏi đời sống.
- Bàn chiều đời sống tác động tới tâm hồn bằng điều cụ thể.
- Bàn chiều tâm hồn tiếp nhận rồi dẫn tới hành động tạo giá trị.
- Phản biện: niềm tin không thay sự thật, không phải ai khó khăn cũng thiếu rung động.
- Liên hệ việc chú ý, lắng nghe, biết ơn và kiểm chứng trong đời sống học sinh.
Điểm quyết định: mỗi đoạn phải làm rõ một quan hệ, không chỉ lặp “cần có tâm hồn đẹp”.
Đọc bài văn mẫu · O01
Cùng một chiếc chuông, cậu bé nghe thấy âm thanh diệu kỳ còn hai người lớn lại không nghe được. Chi tiết trong câu chuyện được đề bài dẫn ra gợi một câu hỏi đáng nghĩ: phải chăng để nhận ra vẻ đẹp của cuộc sống, con người cần nhiều hơn một đôi tai? Theo tôi, “tiếng chuông diệu kỳ” và sự kỳ diệu của tâm hồn có quan hệ tác động qua lại. Đời sống đem đến những điều đáng quý; một tâm hồn biết tin yêu, chú ý và rung động giúp ta nhận ra, gìn giữ và làm phong phú thêm những giá trị ấy.
“Tiếng chuông” trước hết có thể hiểu là hình ảnh gợi vẻ đẹp, niềm vui và những điều có ý nghĩa. Đó không nhất thiết là thành tựu lớn hay món quà đắt tiền. Một lời hỏi han đúng lúc, sự kiên nhẫn của người dạy mình, một khoảng trời trong sau ngày mưa cũng có thể làm lòng người đổi khác. “Sự kỳ diệu của tâm hồn” là khả năng mở ra trước đời sống: biết ngạc nhiên, biết đồng cảm và không dùng lợi ích tức thời làm thước đo duy nhất. Hai hình ảnh vì thế không chỉ nói về nghe âm thanh, mà còn gợi cách con người sống với thế giới.
Đời sống là nguồn nuôi dưỡng tâm hồn. Nếu không có những cuộc gặp gỡ, những hành động tử tế và vẻ đẹp cụ thể, cảm xúc rất dễ trở thành lời nói chung chung. Một bạn học được giúp đỡ khi chưa hiểu bài có thể cảm nhận rõ giá trị của sự kiên nhẫn. Khi tự mình chăm một chậu cây, bạn ấy có thể nhận ra sức sống nằm trong những biến đổi chậm mà trước đây không để ý. Đây là những tình huống minh họa, nhưng chúng cho thấy vì sao sự tiếp xúc và tham gia quan trọng hơn việc chỉ chờ một điều phi thường xuất hiện.
Ở chiều ngược lại, tâm hồn quyết định đáng kể cách ta tiếp nhận những gì gặp được. Cùng một việc quen thuộc, người chỉ vội đi qua có thể không nhận thấy, còn người biết dừng lại sẽ hiểu thêm công sức phía sau. Nhìn một bữa cơm như kết quả của sự chăm sóc khiến ta biết ơn; chỉ xem đó là thứ đương nhiên có sẵn thì sự quan tâm dễ bị bỏ quên. Khả năng cảm nhận còn có thể dẫn đến hành động. Khi được một lời tử tế nâng đỡ, ta có thêm lí do để nói một lời tử tế với người khác. Như vậy, người nghe “tiếng chuông” cũng có thể góp phần tạo thêm tiếng chuông cho đời sống.
Tuy nhiên, câu chuyện không cho phép kết luận rằng cứ tin là mọi điều đều đúng hoặc mọi khó khăn đều do tâm hồn khép kín. Niềm tin cần đi cùng khả năng kiểm chứng; lòng nhạy cảm không thay thế những hỗ trợ thiết thực. Một người đang mệt mỏi, đau buồn có thể cần được lắng nghe trước khi được khuyên nhìn vào điều đẹp. Cũng không nên từ hai nhân vật người lớn mà quy kết cả một lứa tuổi. Bài học có ích nằm ở thái độ tiếp nhận có thể được nuôi dưỡng, chứ không ở một phán xét tuyệt đối về trẻ em hay người lớn.
Với học sinh, nuôi dưỡng thái độ ấy có thể bắt đầu từ việc chú ý, biết ơn và hành động. Hãy nghe hết một lời chia sẻ, nhận ra người đã giúp mình, thử mô tả điều đẹp bằng chi tiết thay vì một lời khen vội. Đồng thời, cần biết hỏi và kiểm tra khi gặp điều chưa rõ. “Tiếng chuông diệu kỳ” không đòi ta rời bỏ thực tế. Nó nhắc rằng khi tiếp xúc với thực tế bằng sự tỉnh táo và một tâm hồn rộng mở, ta có thể nhận ra nhiều hơn, sống có trách nhiệm hơn và làm cho đời sống của người khác ấm áp hơn.
Tự sửa bài xã hội · O01
Khoanh luận điểm chính; gạch chân hai chiều quan hệ; đánh dấu một tình huống minh họa và lời giải thích vì sao nó phù hợp. Tìm câu dễ bị hiểu thành “cứ tin là đúng” hoặc “người buồn có lỗi”, rồi đặt giới hạn.
Tiêu chí biên soạn: đúng vấn đề; giải thích rõ; hai chiều có lí lẽ; ví dụ cụ thể; phản biện công bằng; diễn đạt liền mạch. Đây không phải phân bổ điểm chính thức cho câu 8,0 điểm.
04 · NGUỒN VĂN HỌC
Đọc từ cảnh vật tới sự thức tỉnh
CÂU 2 · 12,0 ĐIỂM
Nghệ sĩ nhìn thế giới bằng con mắt bên trong, lắng nghe thế giới bằng sự nhạy cảm của tâm hồn mình, như lắng nghe tiếng vọng từ trong lòng mình vậy.
Theo Lý luận văn học , Hà Minh Đức chủ biên, NXB Giáo dục Việt Nam, 2014, như ghi trong ảnh đề.
Em hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ cách “nhìn thế giới” và “lắng nghe thế giới” của nhà thơ qua việc phân tích bài thơ sau:
Buổi sớm · Lâm Thị Mỹ Dạ
O ò o
Gà trống dồn ánh ngày căng đầy buồng phổi
Cái chổi của bà quét đi từng mảng tối
Ánh trăng tan vào hoa cau
Nồi cơm sôi có tiếng cơn mưa
Mẹ xắn quần nghiêng vai gánh hạt
Cha nhả khói điếu cày từng hơi xanh ngắt
Những giọng cười xa
Thấp thoáng
Đường làng cỏ ướt
Tơ giăng
Bến chợ xôn xao rau cải
Mái chèo quẫy nhẹ
Sóng rung
Đêm như cái trứng
Nở ra ban ngày
Tiếng chim mơ ngủ hàng cây
Sao rụng đầy bể nước…
Có một anh lười
Bao lâu ngủ muộn
Sáng nay dậy sớm
Đứng nhìn trời đất rạng đông
Bỗng dưng buồn bã trong lòng
Vì biết rằng mình đã mất
Biết bao buổi sớm mát trong
In trong Lâm Thị Mỹ Dạ tuyển tập , NXB Hội Nhà văn, 2011, theo ảnh nguồn. Đọc cột trái trước, cột phải sau; bản học này trình bày một cột để giữ đúng thứ tự. Chỉ giữ chữ in, không đưa nét ghi tay trên ảnh vào văn bản.
(*) Lâm Thị Mỹ Dạ (1949-2023) quê ở Quảng Bình (nay là Quảng Trị). Thơ Lâm Thị Mỹ Dạ nhẹ nhàng, đằm thắm, trong trẻo, thể hiện một tâm hồn tinh tế, giàu yêu thương.
Chìa khóa: không đồng nhất “anh lười” với tiểu sử tác giả. Đây là hình tượng trong bài; phân tích chức năng của sự xuất hiện ở cuối.
05 · ĐỌC SÂU
Chi tiết làm việc cho nhận định
Bằng chứng · Cách đọc · Quan hệ với nhận định
“dồn ánh ngày”, “căng đầy buồng phổi” · Âm thanh tiếng gà gắn với sức sống bình minh. · Trí tưởng tượng tổ chức điều mắt thấy, tai nghe.
“quét đi từng mảng tối” · Việc nhà quen thuộc gắn với đêm lùi dần. · Cái nhìn trìu mến nhận ra vẻ đẹp trong lao động.
“Nồi cơm sôi có tiếng cơn mưa” · Liên tưởng hai âm thanh, không phải thông báo thời tiết. · Sự nhạy cảm làm việc nghe trở nên mới mẻ.
“Đêm như cái trứng / Nở ra ban ngày” · So sánh kết hợp “nở” gợi sinh thành. · Cái nhìn bên trong tạo hình, không sao chép cơ học.
“mình đã mất / Biết bao buổi sớm” · Hiện tại đẹp đánh thức ý thức về điều bỏ lỡ. · Thế giới ngoài cảnh trở thành tiếng vọng trong lòng.
Không ép nhãn: hai âm thanh được liên tưởng với nhau chưa đủ để gọi là chuyển đổi cảm giác. “Đêm như cái trứng” có dấu hiệu so sánh trực tiếp. Với hình ảnh khác, cần nêu cách tạo nghĩa trước khi quyết định tên gọi.
Ba chặng đọc: nhận chi tiết → phân tích cách tạo hình → nhận ra chuyển động của tâm hồn.
06 · GIẢI CÂU 2
Lí luận đi cùng câu thơ
Luận đề: qua cái nhìn và cách nghe giàu cảm xúc, cảnh buổi sớm thành thế giới nghệ thuật có sức đánh thức người đọc. Không chia bài thành hai phần rời nhau: lí luận chung và kể lại nội dung thơ.
Xem dàn ý gắn bằng chứng · O02
- Giải thích “con mắt bên trong”, sự nhạy cảm và tiếng vọng: quan hệ ngoại cảnh với nội tâm.
- Phân tích cảnh sinh hoạt: tiếng gà, chổi bà, mẹ và cha; chỉ ra cách điều quen được tạo hình mới.
- Phân tích trường âm thanh: tiếng cơm, tiếng cười, bến chợ; chú ý nhịp dòng dài ngắn.
- Phân tích “cái trứng”, “nở”, sao trong nước: sức tưởng tượng, không đọc theo nghĩa đen.
- Đọc khổ cuối: buồn vì nhận ra điều bỏ lỡ, kết nối cảnh với ý thức.
- Đánh giá nhận định qua toàn bộ quá trình tạo nghĩa; mở tới việc người đọc học cách chú ý.
Giới hạn: có thể chọn hệ thống luận điểm khác nếu vẫn giải thích nhận định và chứng minh đủ cách nhìn, cách nghe bằng văn bản.
Đọc bài văn mẫu · O02
Một buổi sớm có thể đi qua như bao buổi sớm khác, nhưng cũng có thể trở thành một cuộc gặp gỡ làm con người thay đổi. Trong bài thơ Buổi sớm, Lâm Thị Mỹ Dạ khiến những gì rất quen của làng quê hiện lên bằng một vẻ sống động mới mẻ. Tiếng gà, cái chổi, nồi cơm, bến chợ không chỉ là vật được ghi lại; chúng được cảm nhận bằng trí tưởng tượng và sự rung động. Đọc bài thơ, ta có thể hiểu sâu hơn nhận định về người nghệ sĩ nhìn bằng “con mắt bên trong”, lắng nghe bằng sự nhạy cảm của tâm hồn.
“Con mắt bên trong” không phải một cơ quan khác với mắt thường. Đó là hình ảnh chỉ cái nhìn thấm cảm xúc, trải nghiệm và cá tính sáng tạo. Cũng vậy, lắng nghe không chỉ là tiếp nhận một tín hiệu âm thanh; nó còn là nhận ra sắc thái và tiếng vọng mà đời sống khơi dậy trong mình. Nhận định nhấn mạnh vai trò của thế giới nội tâm trong sáng tạo, nhưng không tách nghệ sĩ khỏi thực tế. Chính những sự vật cụ thể được nhìn, được nghe rồi tổ chức bằng ngôn ngữ mới làm nên thế giới của tác phẩm.
Bài thơ mở ra bằng tiếng gà, sau đó hình dung gà trống “dồn ánh ngày căng đầy buồng phổi”. Tiếng gáy được cảm nhận trong quan hệ với ánh sáng đang đến. Những từ “dồn”, “căng đầy” đem lại sức nén và sự tràn đầy, làm bình minh như được đánh thức từ một cơ thể sống. Không thể đọc câu thơ như một giải thích sinh học. Cái nhìn sáng tạo nằm ở việc biến một dấu hiệu quen thuộc của ngày mới thành cảm giác mạnh mẽ về sự khởi đầu.
Ngay sau đó, “Cái chổi của bà quét đi từng mảng tối” đặt lao động thường ngày vào sự chuyển biến của trời đất. Chổi quét sân được hình dung đồng thời như quét những phần còn lại của đêm. Hình ảnh không làm mất đi vẻ cụ thể của người bà, mà khiến việc bình dị ấy mang ý nghĩa mở ra ngày mới. Bên bà còn có mẹ “xắn quần nghiêng vai gánh hạt”, có cha với những hơi khói điếu cày. Cảnh buổi sớm vì thế có dáng người, có động tác và nhịp sinh hoạt. Sự trìu mến không cần được tuyên bố trực tiếp; nó hiện ra qua việc những chi tiết nhỏ được nhìn thấy và giữ lại.