Chuyên Anh: hệ thống đảo ngữ trạng ngữ chỉ hướng và nơi chốn (Here/There, Down/Up/Out + động từ + chủ ngữ)
Đặc huấn hệ thống LUKATO: đảo ngữ toàn phần sau trạng ngữ chỉ hướng và nơi chốn (Here/There, tiểu từ, cụm giới từ), quy tắc danh từ đảo nhưng đại từ không…
LUKATO - CHUYÊN ANH
Hệ thống đảo ngữ trạng ngữ chỉ hướng và nơi chốn: Here/There, Down/Up/Out, cụm giới từ + động từ + chủ ngữ
Mục tiêu: nhìn một câu mở đầu bằng Here , There , một tiểu từ như Down , Out , Off hay một cụm giới từ chỉ nơi chốn, em biết ngay câu ấy có được đảo động từ lên trước chủ ngữ hay không, đảo thế nào, chia động từ theo đâu, và không bao giờ nhầm nó với đảo ngữ phủ định hay đảo ngữ điều kiện.
- Chuyên Anh
- Đặc huấn hệ thống
- Đảo ngữ toàn phần
- Here comes / There goes
- Danh từ và đại từ
- Năm công cụ LUKATO
Bản đồ tư duy
Em đã học hai họ đảo ngữ: họ phủ định ( Never have I ... , Not until ... did ... ) và họ điều kiện ( Had I known ... , Should you need ... ). Cả hai họ ấy có chung một cơ chế: đưa trợ động từ lên trước chủ ngữ . Bài này mở ra họ thứ ba, vận hành theo cơ chế khác hẳn: trạng ngữ chỉ hướng hoặc nơi chốn lên đầu câu, rồi cả động từ chính đứng trước chủ ngữ , không có trợ động từ nào chen vào.
ĐÚNG Out rushed the children.
ĐÚNG Into the hall marched the school band.
LUKATO gom toàn bộ đơn vị này vào La Bàn Đảo Vị : một công thức lõi, ba hình dạng trạng ngữ kích hoạt, bốn cổng kiểm tra và một phép kiểm cuối về hoà hợp. Công thức lõi chỉ có một dòng: Trạng ngữ hướng/nơi chốn + động từ chính (thì đơn) + chủ ngữ danh từ . Khi chủ ngữ là đại từ nhân xưng, cổng thứ hai đóng lại và câu chỉ được đưa trạng ngữ lên đầu, giữ nguyên trật tự chủ ngữ rồi động từ.
Hình 1. La Bàn Đảo Vị: ba hình dạng trạng ngữ, bốn cổng kiểm tra, hai đầu ra và phép kiểm hoà hợp.
Vì sao đơn vị này quyết định điểm ở mức chuyên
Ở câu hỏi cơ bản, em chỉ cần nhận ra Here comes ... là cách nói quen. Ở câu hỏi chuyên, bốn phương án được viết để đánh vào đúng bốn điểm mù: (1) đảo cả đại từ ( Here comes she ), (2) mang thói quen của họ phủ định sang và chen did vào ( Down did the snow come ), (3) đảo một động từ có tân ngữ ( Into the hall carried the waiter a tray ), (4) chia động từ theo danh từ nằm trong cụm giới từ thay vì theo chủ ngữ thật đứng phía sau. Học sinh học thuộc vài câu mẫu sẽ thấy cả bốn phương án đều “nghe giống giống”. Học sinh có hệ thống chỉ cần đi qua bốn cổng theo đúng thứ tự.
Học xong, em làm được
- Nhận diện ba hình dạng trạng ngữ kích hoạt: Here/There chỉ trỏ, tiểu từ trạng ngữ, cụm giới từ chỉ nơi chốn hay hướng.
- Áp dụng quy tắc danh từ đảo, đại từ không đảo mà không cần đọc câu lên xem “nghe có xuôi không”.
- Kiểm động từ bằng Bảng Động Từ Ba Nhóm và loại ngay mọi phương án có tân ngữ.
- Chia động từ theo chủ ngữ đứng sau nó, kể cả khi cụm giới từ phía trước chứa danh từ khác số.
- Phân biệt There chỉ trỏ với There tồn tại, và biết nghĩa của There goes ... trong hội thoại.
- Đặt ba họ đảo ngữ cạnh nhau trong một ma trận và nói được vì sao mỗi họ dùng hay không dùng trợ động từ.
Gia sư nhắc Trong cả bài, “khe thứ hai” là vị trí ngay sau trạng ngữ đứng đầu câu. Ở họ phủ định và họ điều kiện, khe này chứa trợ động từ. Ở họ hướng và nơi chốn, khe này chứa động từ chính (hoặc chứa chủ ngữ đại từ). Nắm được khe thứ hai là nắm được nửa bài.
Nền tảng khái niệm
Chín khái niệm dưới đây là nền móng của La Bàn Đảo Vị. Mỗi khái niệm có định nghĩa, cặp ví dụ đối lập và một hiểu lầm cần gỡ. Mọi câu tiếng Anh trong bài là ngữ liệu tự soạn của LUKATO.
Khái niệm 1. Trạng ngữ chỉ hướng và nơi chốn
Định nghĩa. Trạng ngữ chỉ hướng cho biết sự vật di chuyển về đâu, từ đâu, theo đường nào ( out , into the hall , across the square ). Trạng ngữ chỉ nơi chốn cho biết sự vật ở đâu ( on the cliff , at the end of the pier ). Nhóm trạng ngữ này là cửa ngõ chính kích hoạt kiểu đảo động từ chính mà bài đang học.
Nhóm trạng ngữ này có ba hình dạng:
- Hình dạng 1: Here và There dùng để chỉ trỏ (người nói đang nhìn hoặc chỉ tay vào sự vật).
- Hình dạng 2: tiểu từ trạng ngữ đứng một mình: down, up, out, in, off, away, back, over , và cụm lặp round and round .
- Hình dạng 3: cụm giới từ chỉ nơi chốn hoặc hướng: into the hall, onto the deck, across the square, on the cliff, beside the gate, from behind the curtain .
Hình 2. Ba hình dạng trạng ngữ kích hoạt và ba nhóm dễ nhầm cũng đứng đầu câu.
ĐÚNG Across the square ran a small brown dog.
SAI Across the square did a small brown dog run.
Câu thứ hai sai vì mang cơ chế trợ động từ của họ phủ định sang một trạng ngữ chỉ hướng. Trạng ngữ across the square không mang nghĩa phủ định hay hạn chế, nên nó không “gọi” trợ động từ.
Hiểu lầm phổ biến. “Trạng ngữ nào đưa lên đầu câu cũng kéo theo đảo ngữ.” Sai. Trạng ngữ thời gian thông thường như In the morning hay trạng ngữ cách thức như Slowly đưa lên đầu câu mà không đảo. Kiểu đảo động từ chính chủ yếu gắn với trạng ngữ hướng và nơi chốn (cùng vài mẫu cố định kể chuyện như Then came ... , sẽ nói ở Công cụ 1).
Khái niệm 2. Đảo toàn phần và đảo bộ phận
Định nghĩa. Đảo bộ phận chỉ đưa trợ động từ lên trước chủ ngữ, động từ chính ở lại phía sau ( Never have I seen ... ). Đảo toàn phần đưa chính động từ chia thì lên trước chủ ngữ, không cần trợ động từ nào ( Out rushed the children ). Họ hướng và nơi chốn dùng đảo toàn phần.
Hình 3. Từ trật tự thường sang đảo toàn phần; khi chủ ngữ là đại từ thì không đảo động từ.
ĐÚNG Up went the kite.
SAI Up did the kite go.
Hai câu cùng nghĩa “con diều bay vọt lên”. Câu đúng có động từ chính went ở khe thứ hai. Câu sai dùng khuôn đảo bộ phận ( did + chủ ngữ + go ), là khuôn của họ khác.
Hiểu lầm phổ biến. “Đảo ngữ nào cũng phải có trợ động từ, nếu câu gốc không có thì mượn do/does/did.” Quy tắc mượn do chỉ đúng với đảo bộ phận. Đảo toàn phần không mượn gì cả: động từ chính tự đứng lên khe thứ hai.
Khái niệm 3. Chủ ngữ danh từ và chủ ngữ đại từ
Định nghĩa. Chủ ngữ danh từ là một nhóm danh từ ( the ferry , my cousin , two white doves ). Chủ ngữ đại từ là đại từ nhân xưng chủ ngữ: I, you, he, she, it, we, they . Quy tắc cứng của họ hướng và nơi chốn: chủ ngữ danh từ thì đảo động từ lên trước; chủ ngữ đại từ thì KHÔNG đảo , chỉ đưa trạng ngữ lên đầu và giữ trật tự đại từ rồi động từ.
Hình 4. Phép thử danh từ và đại từ: cùng mở đầu bằng Here, hai loại chủ ngữ đi hai đường.
ĐÚNG Here comes the ferry.
ĐÚNG Here it comes.
SAI Here comes it.
ĐÚNG Off sped the scooter.
ĐÚNG Off it sped.
SAI Off sped it.
Lý do nằm ở tiêu điểm thông tin (Khái niệm 8): đảo ngữ đẩy chủ ngữ ra cuối câu để làm nổi bật nó như thông tin mới. Đại từ là thông tin đã biết, ngắn và nhẹ, nên đẩy nó ra cuối câu là trái với mục đích của cấu trúc.
Hiểu lầm phổ biến. “Họ nào cũng vậy, đại từ không đảo.” Sai. Ở họ phủ định và họ điều kiện, đại từ đảo bình thường: Never have I heard such a noise , Had we known, we would have stayed . Quy tắc đại từ không đảo là dấu vân tay riêng của họ hướng và nơi chốn.
Khái niệm 4. Nhóm động từ đảo được
Định nghĩa. Động từ đứng ở khe thứ hai phải là nội động từ (không có tân ngữ) thuộc ba nhóm nghĩa: chuyển động ( come, go, run, rush, walk, fly, roll, jump, fall, march, sail ), vị trí hay tư thế ( stand, sit, lie, hang ), tồn tại hay xuất hiện ( live, grow, rise, appear và be dùng như động từ chính).
Hình 5. Ba nhóm động từ đảo được và hai kiểu động từ không đảo.
ĐÚNG On the cliff stands an old lighthouse.
ĐÚNG Beside the gate grows a tall pine.
SAI Into the hall carried the waiter a tray.
Câu thứ ba sai vì carry ở đây có tân ngữ a tray . Muốn giữ đảo ngữ, em phải đổi sang nội động từ chuyển động và đưa đồ vật vào cụm with :
ĐÚNG Into the hall came the waiter with a tray.
Hiểu lầm phổ biến. “Cứ động từ chuyển động là đảo được.” Chưa đủ. Chính động từ chuyển động cũng có lúc dùng như ngoại động từ: roll a barrel , fly a kite , walk the dog . Khi đó câu có tân ngữ và không đảo được. Điều quyết định là câu có tân ngữ hay không , không chỉ là nghĩa của động từ.
Khái niệm 5. Thì và hình thức của động từ ở khe thứ hai
Định nghĩa. Trong dạng chuẩn của họ này, động từ ở khe thứ hai là động từ chia ở thì hiện tại đơn hoặc quá khứ đơn : comes/came , stands/stood , is/was . Với Here và There chỉ trỏ, tiếng Anh dùng hiện tại đơn cho sự việc đang diễn ra ngay trước mắt: Here comes the ferry nghĩa là “phà đang tới kìa”: về nghĩa là việc đang diễn ra, nhưng hình thức vẫn là hiện tại đơn.
ĐÚNG Here comes the ferry.
SAI Here is coming the ferry.
ĐÚNG Down came the snow.
SAI Down was coming the snow.
Hiểu lầm phổ biến. “Hành động đang diễn ra thì phải dùng tiếp diễn.” Trong khuôn Here comes ... và There goes ... , hiện tại đơn là hình thức cố định. Đổi sang is coming là tự tay chen trợ động từ is vào khe thứ hai, phạm đúng lỗi của Khái niệm 2.
Khái niệm 6. Hoà hợp chủ ngữ và động từ khi đảo
Định nghĩa. Động từ ở khe thứ hai vẫn hoà hợp về số với chủ ngữ thật , và chủ ngữ thật giờ đứng sau động từ. Danh từ nằm trong cụm giới từ phía trước ( shelf trong on the old shelf ) không phải chủ ngữ, không được dùng để chia động từ. Khi chủ ngữ là một nhóm danh từ có of , động từ theo đầu danh từ (từ đứng trước of ).
Hình 6. Mũi tên hoà hợp chỉ sang phải, tới chủ ngữ thật đứng sau động từ.
ĐÚNG On the old shelf stand two brass clocks.
SAI On the old shelf stands two brass clocks.
ĐÚNG Behind the curtain were two white doves.
SAI Behind the curtain was two white doves.
ĐÚNG Along the wall hangs a string of paper lanterns.
Ở câu cuối, đầu danh từ là string (số ít), còn lanterns chỉ là phần bổ nghĩa sau of , nên động từ là hangs .
Hiểu lầm phổ biến. “Động từ chia theo danh từ đứng gần nó nhất.” Trong câu đảo, danh từ gần nhất phía trước lại thuộc cụm giới từ. Hãy luôn nhìn sang phải và tìm đầu danh từ của chủ ngữ. Riêng thì quá khứ đơn của động từ thường ( stood, came ) không đổi hình theo số, nên phép kiểm hoà hợp chỉ tạo khác biệt ở hiện tại đơn và ở was/were .
Khái niệm 7. There chỉ trỏ và There tồn tại
Định nghĩa. There chỉ trỏ là trạng ngữ nơi chốn thật, có trọng âm, nghĩa là “kia, đằng kia”; nó thuộc họ đảo ngữ của bài này ( There goes the tram , There she goes ). There tồn tại là chủ ngữ giả, đọc nhẹ, dùng để giới thiệu sự tồn tại của sự vật ( There is a bench by the gate ).
Hình 7. Hai loại There và phép thử thay bằng Look, over there.
ĐÚNG There goes the last tram.
ĐÚNG There she goes.
ĐÚNG There are two benches by the gate.
Hai loại có một điểm chung giúp em làm bài: động từ đều hoà hợp với danh từ đứng sau ( There goes the tram / There go the trams ; There is a bench / There are two benches ). Khác nhau ở nghĩa: There goes the last tram nghĩa là “chuyến tàu điện cuối cùng chạy mất rồi kìa”, thường mang sắc thái tiếc nuối vì lỡ mất.
Hiểu lầm phổ biến. “There goes ... là câu tồn tại, nghĩa là có một cái gì đó đi.” Sai. Câu tồn tại dùng be (và ít động từ khác), còn There goes/There go là There chỉ trỏ, tả vật đang rời đi ngay trước mắt, và theo nghĩa bóng là “mất rồi, hết cơ hội”.
Khái niệm 8. Tiêu điểm cuối câu và sắc thái kể chuyện
Định nghĩa. Tiếng Anh có xu hướng đặt thông tin cũ ở đầu câu và thông tin mới, quan trọng ở cuối câu (tiêu điểm cuối câu). Đảo ngữ hướng và nơi chốn tận dụng xu hướng này: nơi chốn (đã biết từ ngữ cảnh) đứng đầu, động từ ngắn ở giữa, còn nhân vật hay sự vật mới xuất hiện được dồn ra cuối để gây chú ý. Vì vậy cấu trúc này hay gặp trong miêu tả cảnh và kể chuyện, nhất là khi giới thiệu một nhân vật bước vào khung cảnh.
Hình 8. Nơi chốn cũ ở đầu, động từ ngắn ở giữa, chủ ngữ mới và dài ở cuối.
ĐÚNG At the end of the pier stood a tiny tea shop with blue shutters.
ĐÚNG A tiny tea shop with blue shutters stood at the end of the pier.
Cả hai câu đều đúng ngữ pháp. Câu thứ nhất giữ người đọc chờ đến cuối mới “thấy” quán trà, câu thứ hai nói thẳng. Khi bài yêu cầu viết lại bằng đảo ngữ, em chọn câu thứ nhất; khi viết bình thường, câu thứ hai hoàn toàn chuẩn.
Hiểu lầm phổ biến. “Câu đảo hay hơn nên lúc nào cũng nên đảo.” Không. Đảo ngữ là lựa chọn phong cách để tạo kịch tính hoặc dồn tiêu điểm. Lạm dụng nó trong một đoạn văn bình thường làm câu văn gượng. Bài thi hỏi đảo ngữ khi đề bài ra hiệu rõ: câu bắt đầu sẵn bằng trạng ngữ, hoặc yêu cầu viết lại bắt đầu bằng từ cho sẵn.
Khái niệm 9. Ba họ đảo ngữ và câu hỏi
Định nghĩa. Họ hướng và nơi chốn cần được đặt cạnh hai họ đã học và cạnh câu hỏi để không lẫn khuôn. Điểm phân biệt đáng tin cậy nhất là thứ đứng ngay trước chủ ngữ : trợ động từ (họ phủ định, họ điều kiện, câu hỏi) hay động từ chính (họ hướng và nơi chốn).
Hình 9. Khe thứ hai của ba họ: hai họ đầu là trợ động từ, họ hướng là động từ chính.