Viết đoạn nghị luận 200 chữ có chính kiến: lập trường, lí lẽ, phản biện và tự sửa
Học cách viết đoạn nghị luận khoảng 200 chữ có chính kiến: chọn lập trường, đưa lí lẽ, dùng minh họa trung thực, phản biện công bằng và tự sửa bản nháp.
Ngữ văn THCS · Viết đoạn nghị luận xã hội ngắn
Viết đoạn nghị luận 200 chữ có chính kiến: lập trường, lí lẽ, phản biện và tự sửa
Em sẽ học cách viết một đoạn khoảng 200 chữ có ý kiến riêng: chọn lập trường rõ ràng, đưa lí lẽ đứng vững, dùng minh họa trung thực, đáp lại ý kiến ngược một cách công bằng, rồi tự sửa bản nháp của mình.
70 phút Mức: cơ bản đến khá Viết, phản biện, tự sửa
Bạn sẽ học: thu hẹp đề, nêu lập trường, kiểm tra lí lẽ, chọn minh họa trung thực, phản biện, sửa câu, tự chấm đoạn văn.
1 Bản đồ bài học và phép thử đầu vào
Trước khi đi vào từng bước, ta làm rõ “chính kiến” là gì và thử vài câu hỏi ngắn.
Chính kiến là ý kiến riêng của em về một vấn đề, kèm những lí lẽ để người khác thấy vì sao em nghĩ như vậy. Có chính kiến không có nghĩa là nói to hơn hay nói chắc hơn. Một đoạn văn có chính kiến cho người đọc thấy em đã cân nhắc: em đứng ở đâu, vì sao đứng ở đó, và em trả lời thế nào trước người nghĩ khác.
Nhiều đoạn văn nghị luận ngắn bị điểm thấp không phải vì em viết dở, mà vì em viết theo khuôn: mở đầu bằng “Ngày nay, xã hội ngày càng phát triển…”, kết thúc bằng “chúng ta cần chung tay…”, còn ở giữa thì không có gì thật sự của riêng em. Bài này giúp em thay khuôn ấy bằng một cách nghĩ: nói rõ mình bảo vệ điều gì, giải thích vì sao, và thử đối diện với ý kiến ngược.
Trước khi bắt đầu
Về các tình huống trong bài. Mọi tình huống, đoạn nháp và đoạn mẫu trong bài đều do LUKATO tự viết để luyện tập. Chúng là tình huống giả định, không dựa trên khảo sát hay số liệu nào. Khi em viết bài thật, nếu cần dẫn số liệu hoặc sự kiện có thật thì phải tra nguồn kiểm tra được.
Suốt bài, ta dùng chung một đề để luyện. Em hãy đọc kĩ đề này, vì các chặng sau đều quay lại nó.
Đề luyện xuyên suốt
Viết đoạn văn khoảng 200 chữ trình bày ý kiến của em về việc học sinh nhờ công cụ trí tuệ nhân tạo làm hộ bài tập về nhà.
Bài học đi qua chín chặng. Mỗi chặng trả lời một câu hỏi mà em sẽ gặp lại mỗi khi phải viết một đoạn nghị luận.
Chặng · Câu hỏi lớn · Em sẽ làm gì
1. Bản đồ · Em đang đứng ở đâu? · Làm rõ chính kiến, thử ba câu ngắn
2. Đọc đề · Đề hỏi đúng điều gì? · Thu hẹp vấn đề, không viết thành bài ba đoạn
3. Lập trường · Em bảo vệ điều gì? · Viết câu nêu lập trường rõ, không tuyệt đối
4. Lí lẽ · Vì sao lập trường ấy đứng vững? · Kiểm tra lí lẽ bằng ba câu hỏi
5. Minh họa · Ví dụ nào trung thực? · Phân loại minh họa, báo rõ tình huống giả định
6. Phản biện · Người nghĩ khác sẽ nói gì? · Nêu, nhường, đáp
7. Sửa câu · Câu nào còn sáo rỗng? · Sửa lỗi tuyệt đối hóa, mơ hồ, lặp ý
8. Đoạn mẫu và thang chấm · Thế nào là đoạn văn tốt? · Chấm bốn đoạn, so sánh
9. Luyện tập và tự kiểm tra · Em viết được chưa? · Viết trọn đoạn, thử đổi lập trường
GV
Cô Lukato
Cô hay nhắc học trò: viết nghị luận không phải là thi xem ai dùng nhiều từ lớn hơn. Đó là cuộc trò chuyện có lí lẽ giữa em và người đọc. Bây giờ ta thử ba câu hỏi đầu vào nhé, chưa cần đúng hết.
Với đề luyện ở trên, câu mở nào nêu lập trường rõ ràng nhất và vẫn trả lời đúng điều đề hỏi?
Sai: câu này nói chung chung, dùng được cho gần như mọi đề về công nghệ, chưa trả lời câu hỏi của đề.
Đúng: câu này nói rõ đối tượng (học sinh), hành vi (nhờ máy làm hộ bài tập) và lập trường (không nên, có ngoại lệ hợp lí).
Sai: câu này không chọn bên nào nên người đọc không biết em nghĩ gì.
Sai: câu này có lập trường nhưng đánh đồng mọi người và phán xét con người thay vì bàn về hành vi.
Đề luyện yêu cầu viết một đoạn văn khoảng 200 chữ. Hãy xét các ý sau.
a) Đoạn văn nên xoay quanh một ý trung tâm là lập trường của em.
Đúng: các câu cùng phục vụ một ý chính giúp đoạn văn tập trung.
b) Nên chia bài thành ba đoạn riêng: mở bài, thân bài, kết bài.
Sai: đề yêu cầu một đoạn văn, viết liền mạch, không tách thành bài ba phần.
c) Đoạn văn cần trả lời được câu hỏi “vì sao em nghĩ như vậy?”.
Đúng: lí lẽ là phần giúp lập trường có sức nặng, không chỉ là lời khẳng định.
d) Càng dùng nhiều số liệu thì đoạn văn càng thuyết phục, kể cả khi em không nhớ rõ nguồn.
Sai: số liệu không có nguồn là thứ dễ bị phản bác nhất, và bịa số liệu là thiếu trung thực.
Đề luyện yêu cầu viết khoảng chữ về việc học sinh nhờ làm hộ bài tập về nhà.
Bài 1 Mức 1 · Nhận biết
Trong đề luyện, từ hoặc cụm từ nào chỉ đối tượng mà đoạn văn bàn tới (ai làm việc được nói tới)? Viết đúng cụm từ đó.
Gợi ý 1. Đề hỏi về việc nhờ máy làm hộ bài. Ai là người nhờ?
Gợi ý 2. Đó là một cụm hai tiếng, chỉ người đi học.
Chính xác! Đối tượng là học sinh, hành vi là nhờ máy làm hộ bài tập về nhà.
Giáo viên xuất hiện trong ví dụ, nhưng đề chỉ hỏi về việc học sinh nhờ máy.
Đó là công cụ, không phải người thực hiện hành vi. Em tìm người nhờ máy làm hộ bài.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Đề nói: “việc học sinh nhờ công cụ trí tuệ nhân tạo làm hộ bài tập về nhà”. Đối tượng là học sinh ; hành vi là nhờ máy làm hộ bài tập; phạm vi là bài tập về nhà. Xác định rõ ba yếu tố này giúp em không bàn lan sang chuyện khác.
Nếu em đã trả lời được cả ba câu thì rất tốt. Nếu chưa, đừng lo: các chặng sau sẽ đi chậm từng bước.
2 Đọc đề: thu hẹp vấn đề và giữ đúng một đoạn
Viết tốt bắt đầu từ việc hiểu đúng đề: đề hỏi về cái gì, hỏi đến mức nào, và đòi hỏi bao nhiêu chữ.
Nghị luận xã hội là dùng lí lẽ và bằng chứng để bàn về một vấn đề trong đời sống. Đoạn văn là một đơn vị viết liền mạch, các câu cùng làm rõ một ý trung tâm. Vì vậy, đề yêu cầu “viết đoạn văn khoảng 200 chữ” nghĩa là em không có chỗ cho một bài đủ mở, thân, kết. Em cần chọn đúng một lập trường và làm nó thật rõ.
Kiểu đề · Em cần tập trung vào · Điều không cần làm
Trình bày ý kiến của em về… · Nêu lập trường, giải thích, minh họa, đáp lại ý kiến ngược · Kể lể dài dòng về lịch sử vấn đề
Em có đồng ý với ý kiến… không? · Nói rõ đồng ý, không đồng ý hoặc đồng ý một phần, rồi giải thích · Viết “vừa đồng ý vừa không” mà không nói rõ chỗ nào
Bàn về tác hại của… · Giải thích tác hại xảy ra như thế nào · Liệt kê thật nhiều tác hại mà không giải thích cái nào
Đề xuất cách để… · Nêu ai làm gì, làm bằng cách nào, vì sao có ích · Kêu gọi chung chung kiểu “mọi người hãy cùng nhau”
Hình 1. Mỗi lần thu hẹp, đề nhỏ đi và cụ thể hơn; tới tầng cuối em có thể trả lời trọn trong một đoạn.
Hình trên cho thấy cách thu hẹp một đề rộng. Ta đi từ một chủ đề lớn xuống một câu hỏi mà em có thể trả lời trọn trong khoảng 200 chữ. Ba lần thu hẹp là: thu hẹp lĩnh vực, thu hẹp đối tượng và hành vi, rồi đặt câu hỏi cần trả lời.
Bẫy thường gặp: bàn quá rộng so với đề
Nhiều em thấy đề nói về trí tuệ nhân tạo thì viết ngay về lịch sử máy tính, về sự phát triển của khoa học, về tương lai nhân loại. Đó là bàn quá rộng. Đoạn 200 chữ chỉ đủ chỗ cho một câu hỏi: học sinh có nên nhờ máy làm hộ bài tập về nhà không, và vì sao.
Bẫy thường gặp: biến đoạn văn thành bài ba đoạn
Khi đề nói “viết đoạn văn”, đừng dựng thành ba phần có tiêu đề riêng và lời chào đầu, cảm ơn cuối. Đoạn văn nghị luận vẫn có phần mở (câu nêu lập trường), phần triển khai và câu chốt, nhưng tất cả liền nhau trong một khối.
Ví dụ 1 · Thu hẹp một đề rộng thành đề viết được
Đề rộng. “Suy nghĩ của em về việc học thêm.” Đề này quá rộng cho 200 chữ: học thêm môn nào, ở đâu, vì lí do gì, ai học?
Vì sao làm bước này: Nhìn ra đề rộng là bước đầu tiên, vì nếu cứ viết ngay em sẽ chỉ liệt kê được những câu chung chung.
Thu hẹp đối tượng. Chọn đối tượng cụ thể: học sinh lớp 8 chuẩn bị bước vào năm học cuối cấp.
Vì sao làm bước này: Đối tượng cụ thể giúp em nói được điều cụ thể, thay vì “mọi học sinh”.
Thu hẹp hành vi và phạm vi. Chọn hành vi: đăng kí học thêm nhiều môn cùng lúc, kín lịch cả tuần.
Vì sao làm bước này: Hành vi rõ thì lí lẽ mới bám được vào đó.
Đặt câu hỏi cần trả lời. “Học sinh có nên đăng kí học thêm kín lịch cả tuần chỉ vì sợ thua bạn không?”
Vì sao làm bước này: Câu hỏi có “có nên… không” buộc em phải chọn lập trường ngay ở câu đầu.
Đề rộng “Suy nghĩ của em về mạng internet” nên được thu hẹp thành câu hỏi nào để viết một đoạn khoảng 200 chữ?
Sai: câu hỏi này vẫn quá rộng, cần cả một bài viết dài và nhiều kiến thức lịch sử.
Đúng: câu hỏi có đối tượng (học sinh), hành vi cụ thể (vừa làm bài vừa mở video) và buộc em chọn lập trường.
Sai: đây là câu hỏi kiến thức, không phải câu hỏi để nêu ý kiến.
Sai: câu hỏi này rất rộng và mơ hồ, dễ dẫn tới lời kêu gọi chung chung.
Bài 2 Mức 2 · Thông hiểu
Hãy thu hẹp đề rộng “Suy nghĩ của em về trò chơi điện tử” thành một câu hỏi có đối tượng, hành vi và buộc người viết chọn lập trường. Viết ra vở rồi bấm tự đánh giá.
Gợi ý 1. Chọn một đối tượng: học sinh, một bạn nhỏ hay một nhóm bạn?
Gợi ý 2. Chọn một hành vi cụ thể, ví dụ chơi vào buổi tối trước ngày kiểm tra.
Gợi ý 3. Kết thúc bằng “có nên… không?”.
Hãy tự viết câu trả lời ra vở trước, rồi mới xem lời giải để đối chiếu.
Lời giải
Một cách thu hẹp: “Học sinh có nên chơi trò chơi điện tử vào buổi tối trước ngày kiểm tra không?”. Câu hỏi này có đối tượng (học sinh), hành vi (chơi trò chơi điện tử tối trước kiểm tra) và buộc chọn lập trường.
Em có thể chọn hành vi khác, miễn câu hỏi của em nhỏ hơn đề bài ban đầu và không trả lời được bằng “có” hoặc “không” một cách tùy tiện.
3 Lập trường: nói rõ điều em bảo vệ
Lập trường là câu trả lời trực tiếp cho câu hỏi của đề. Nó nên rõ đến mức người đọc chỉ cần một câu là biết em đứng ở đâu.
Lập trường là điều em bảo vệ trong đoạn văn, thường được nói thẳng ở câu đầu. Một lập trường tốt trả lời trực tiếp câu hỏi của đề, thu hẹp về đúng vấn đề đang bàn và đủ khiêm tốn để có thể bảo vệ bằng lí lẽ. Chọn lập trường không có nghĩa là chọn “đúng hay sai” theo kiểu trắng đen; em có thể nói “không nên, trừ khi…” miễn là rõ.
Hình 2. Viền cam là kiểu dùng từ tuyệt đối, dễ bị bác; viền đỏ thẫm là kiểu có thể bảo vệ; viền xám là kiểu chưa phải lập trường.
Hình trên xếp bốn kiểu lập trường theo một trục từ phản đối đến ủng hộ: hai kiểu tuyệt đối nằm ở hai đầu (phản đối tuyệt đối ở trên cùng, ủng hộ tuyệt đối ở dưới), hai kiểu ôn hòa hơn (có ngoại lệ, có điều kiện) nằm ở giữa; dòng cuối là một kiểu không phải lập trường. Em có thể chọn kiểu nào cũng được. Nhưng kiểu đầu tiên và kiểu thứ tư dùng các từ tuyệt đối (“hoàn toàn”, “không bao giờ”), nên rất dễ bị phản bác bằng chỉ một ví dụ ngược. Hai kiểu ở giữa (có ngoại lệ, có điều kiện) thường dễ bảo vệ hơn trong 200 chữ.
Câu mở · Nhận xét
“Ngày nay công nghệ là vấn đề đáng quan tâm.” · Chung chung, chưa trả lời đề.
“Học sinh nhờ máy làm hộ bài là hoàn toàn sai trái và phải bị cấm.” · Rõ nhưng tuyệt đối, chỉ một trường hợp ngược là câu này đổ.
“Việc này vừa có lợi vừa có hại.” · Lửng lơ: không cho biết em nghĩ gì.
“Theo em, học sinh không nên nhờ máy làm hộ bài tập, nhưng có thể dùng máy để hiểu bài.” · Rõ, có điều kiện, có thể bảo vệ bằng lí lẽ.
“Em ủng hộ nhờ máy làm hộ bài vì nó tiện.” · Rõ nhưng lí lẽ “tiện” còn yếu, cần tiếp tục xây dựng.
Bẫy thường gặp: nhầm điều kiện với nước đôi
Có bạn nghĩ “lập trường có điều kiện” là “nước đôi”. Hai điều này khác nhau. Lập trường có điều kiện vẫn trả lời rõ (“không nên nhờ làm hộ, nhưng nên dùng để hiểu bài”). Còn nước đôi thì không trả lời (“cũng được mà cũng không được”). Cách kiểm tra: đọc riêng câu đầu, nếu người đọc vẫn biết em nghĩ gì thì đó là lập trường.
Bẫy thường gặp: dùng từ tuyệt đối
Các từ như “tất cả”, “luôn luôn”, “không bao giờ”, “chắc chắn”, “hoàn toàn” khiến lập trường trở nên tuyệt đối. Đoạn 200 chữ không đủ chỗ để chứng minh một điều đúng trong mọi trường hợp, nên đừng tự nhận mình làm được điều đó.
Câu nào là lập trường có điều kiện nhưng vẫn rõ ràng?
Sai: đây là lời nước đôi, người đọc không biết em nghĩ gì.
Sai: “chắc chắn không bao giờ” là tuyệt đối, dễ bị phản bác bằng một ví dụ ngược.
Đúng: câu này nêu lập trường (nên mang) kèm điều kiện cụ thể (chỉ dùng trong giờ ra chơi khi cần liên lạc).
Sai: đây chỉ là nhận xét chung, không phải lập trường.
Bài 3 Mức 1 · Nhận biết
Trong bảng năm câu mở ở trên, câu ghi thứ tự số mấy là câu vừa rõ, vừa có điều kiện? Nhập một số từ 1 đến 5.
Gợi ý 1. Câu đó có cụm “nhưng có thể dùng máy để hiểu bài”.
Gợi ý 2. Đếm từ trên xuống trong bảng.
Chính xác! Câu 4 vừa rõ ràng vừa có điều kiện.
Câu 2 rất rõ nhưng dùng “hoàn toàn” và “phải bị cấm”, nên bị coi là tuyệt đối.
Câu 5 có lập trường rõ, nhưng lí lẽ “vì nó tiện” yếu và chưa có điều kiện.
Câu 3 là nước đôi: không cho biết em nghĩ gì.