Thơ bốn chữ về cha: nhịp, vần, điệp ngữ và đoạn cảm nhận có bằng chứng
Đọc bài thơ bốn chữ về người cha đi biển xa: đếm tiếng, nhịp 2/2, vần liền và vần cách, từ láy, điệp ngữ, rồi viết đoạn cảm nhận khoảng 150 chữ có bằng chứng.
Ngữ văn 7 · Thơ bốn chữ về tình cha con
Thơ bốn chữ về cha: nhịp, vần, điệp ngữ và đoạn cảm nhận có bằng chứng
Em sẽ đọc chậm một bài thơ bốn chữ về người cha đi biển xa: đếm tiếng, nghe nhịp, tìm vần, nhận ra từ láy và điệp ngữ, rồi viết một đoạn khoảng 150 chữ vừa có cảm xúc thật vừa có bằng chứng rõ ràng.
70 phút Mức: cơ bản đến khá Đọc thơ, phân tích, viết đoạn
Bạn sẽ học: đếm tiếng và ngắt nhịp, nhận diện vần liền và vần cách, từ láy, điệp ngữ, chọn bằng chứng, viết và tự chấm đoạn văn.
1 Bản đồ bài học và phép thử đầu vào
Hãy đọc to “Cha ở ngoài khơi” một lượt, như đang đọc cho cha nghe qua điện thoại, rồi thử sức bằng vài câu hỏi ngắn.
Bài học này xoay quanh một bài thơ bốn chữ tên là “Cha ở ngoài khơi”. Đây là bài thơ do LUKATO tự viết riêng cho bài học , không lấy từ sách giáo khoa hay bất kì tài liệu nào. Lí do rất đơn giản: nhờ vậy em được thoải mái chép lại, gạch chân và trích dẫn từng dòng, và mọi con số về số tiếng, số dòng, số lần lặp từ trong bài đều đã được đếm lại nhiều lần cho chính xác.
Thể thơ bốn chữ gần gũi với đồng dao và bài hát ru: dòng ngắn, nhịp đều, dễ thuộc. Cũng vì dòng ngắn nên mỗi tiếng đều nặng, và một nhà thơ phải chọn chữ rất kĩ. Đó là lí do thơ bốn chữ rất hợp để luyện đọc kĩ. Em hãy đọc thành tiếng bài thơ dưới đây, chậm thôi, đọc hai lần.
Cha ở ngoài khơi (thơ của LUKATO)
Cha đi ra khơi
Nắng vàng chân trời
Con ngồi bên thềm
Nghe sóng dịu êm
Cha nhớ mái nhà
Cha nhớ tiếng gà
Cha nhớ lời ru
Véo von đêm thu
Biển đêm mênh mông
Đèn vàng lấp lánh
Cha nhìn hướng đông
Nhắn con ngủ lành
Nắn nót thư cha
Gửi qua biển xa
Con là mặt trời
Sưởi cha ngoài khơi
Trước khi đọc tiếp
Bài thơ kể về một người cha đi biển xa và đứa con ở nhà. Khổ một và khổ bốn nhìn từ phía đứa con (con ngồi chờ, con viết thư); khổ hai và khổ ba nghiêng về nỗi lòng của cha. Ở dòng 13, “thư cha” được hiểu là lá thư con viết gửi cha (đọc liền với dòng 14 “Gửi qua biển xa”), không phải thư do cha viết; cả bài học dùng thống nhất cách hiểu này. Em sẽ còn quay lại chi tiết này ở mục 6.
Chín chặng dưới đây đi theo con thuyền của cha: ra khơi từ những tiếng đếm được, qua vần và điệp ngữ, rồi cập bến ở trang văn do chính em viết.
Chặng · Câu hỏi lớn · Em sẽ làm gì
1. Lên thuyền · Em đã sẵn sàng đọc bài thơ về cha chưa? · Đọc thơ, thử ba câu ngắn
2. Tiếng và nhịp · Thơ bốn chữ được dựng thế nào? · Đếm tiếng, ngắt nhịp 2/2
3. Đọc đề · Đề bắt em làm gì? · Phân biệt cảm nhận với kể lại
4. Vần · Các dòng nối nhau bằng gì? · Tìm vần liền, vần cách
5. Từ láy và hình ảnh · Chữ nào tạo âm thanh, ánh sáng? · Nhận ra từ láy, gom hình ảnh
6. Điệp ngữ và hình ảnh mặt trời · Vì sao nỗi nhớ nghe dồn dập? · Đếm lần lặp, đọc hình ảnh
7. Bằng chứng và câu phân tích · Dẫn thơ thế nào cho gọn? · Công thức bốn bước
8. Đoạn mẫu và thang chấm · Đoạn văn về cha thế nào thì được trọn điểm? · Chấm bốn bản nháp, đặt cạnh nhau
9. Luyện tập và tự kiểm tra · Em đã tự viết được về người cha đi biển chưa? · Bài tập phân bậc, danh sách tự tích
GV
Cô Lukato
Cô hay nói với học trò: học thơ không phải là thuộc thuật ngữ. Học thơ là học cách nhìn kĩ. Nhìn kĩ một dòng bốn chữ còn khó hơn nhìn một đoạn dài, vì không còn chỗ nào để lẩn tránh. Bây giờ ta thử ba câu hỏi đầu vào nhé, chưa cần đúng hết.
Bài thơ “Cha ở ngoài khơi” thuộc thể thơ nào?
Đúng: mỗi dòng của bài thơ đều có đúng bốn tiếng, trong cả bốn khổ.
Sai: thơ năm chữ có mỗi dòng năm tiếng, dài hơn bài này một tiếng.
Sai: lục bát là cặp dòng sáu tiếng rồi tám tiếng nối nhau, không đều như bài này.
Sai: thơ tự do không quy định số tiếng mỗi dòng, còn ở đây mỗi dòng đều đúng bốn tiếng.
Đề bài: “Viết đoạn văn khoảng 150 chữ ghi lại cảm xúc của em về bài thơ Cha ở ngoài khơi.” Hãy xét các ý sau.
a) Bài viết cần nói được em xúc động ở dòng thơ hay hình ảnh nào.
Đúng: cảm xúc phải được neo vào một chi tiết cụ thể, nếu không câu văn chỉ còn là lời khen chung chung.
b) Nên kể lần lượt khổ một nói gì, khổ hai nói gì, khổ ba nói gì, khổ bốn nói gì.
Sai: đó là kể lại nội dung. Đề hỏi cảm xúc của em, không hỏi bài thơ gồm những gì.
c) “Một đoạn văn” nghĩa là các câu cùng làm rõ một ý chính, viết liền mạch.
Đúng: đề yêu cầu đoạn văn thì không tách thành bài nhiều đoạn có mở bài, thân bài, kết bài riêng.
d) Chỉ cần viết “bài thơ rất hay và xúc động” là đủ vì đó chính là cảm xúc.
Sai: nêu cảm xúc mới là bước đầu. Bài viết còn cần bằng chứng và lời giải thích vì sao có cảm xúc ấy.
Bài thơ “Cha ở ngoài khơi” có khổ; mỗi khổ có dòng; vậy cả bài có dòng, và mỗi dòng có tiếng.
Bài 1 Mức 1 · Nhận biết
Trong bài thơ có bao nhiêu dòng bắt đầu bằng hai tiếng “Cha nhớ”? Nhập một số.
Gợi ý 1. Nhìn vào khổ thơ thứ hai, dòng nào cũng mở đầu giống nhau?
Gợi ý 2. Đếm cả bài chứ không chỉ một khổ: các khổ còn lại không có dòng nào mở đầu bằng “Cha nhớ”.
Chính xác! Ba dòng liên tiếp, các dòng số 5, 6, 7 của bài.
Gần đúng rồi, em đếm lại: khổ hai có ba dòng đầu cùng mở bằng “Cha nhớ”, không phải hai.
Dòng thứ tư của khổ hai bắt đầu bằng “Véo von”, nên chưa tính. Em đếm lại nhé.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Ba dòng đầu của khổ hai đều mở đầu bằng “Cha nhớ”: “Cha nhớ mái nhà”, “Cha nhớ tiếng gà”, “Cha nhớ lời ru”. Dòng thứ tư của khổ này bắt đầu bằng “Véo von”. Các khổ khác không có dòng nào như thế. Vậy đáp án là 3 dòng, tức các dòng số 5, 6, 7 của cả bài.
Bài 2 Mức 2 · Thông hiểu
Tiếng nào vừa là tiếng cuối của dòng đầu tiên của cả bài, vừa là tiếng cuối của dòng cuối cùng của cả bài? Viết đúng tiếng đó.
Gợi ý 1. Chép tiếng cuối của dòng 1 và tiếng cuối của dòng 16 ra vở rồi so sánh.
Gợi ý 2. Bài thơ đặt người cha ở cùng một nơi ở đầu và cuối bài; hãy xem hai dòng ấy cùng nhắc tới nơi nào.
Chính xác! “khơi” mở đầu và khép lại bài thơ.
Tiếng “trời” là tiếng cuối của dòng hai và dòng mười lăm, chưa phải dòng đầu và dòng cuối.
“xa” là tiếng cuối của dòng mười bốn, chưa phải dòng cuối cùng.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Dòng đầu là “Cha đi ra khơi ”, dòng cuối là “Sưởi cha ngoài khơi ”. Tiếng “khơi” mở đầu và khép lại bài thơ, như một vòng tròn khép kín: cha đi ra khơi ở đầu bài, và đến cuối bài cha vẫn còn ở ngoài khơi, chỉ khác là bây giờ có ánh sáng của con sưởi ấm. Cách bố cục “đầu cuối tương ứng” này làm bài thơ liền mạch.
Đúng cả ba câu thì em vào chặng 2 với đà rất tốt; sai câu nào cũng đừng ngại, vì chặng 2 sẽ đếm lại cùng em từng tiếng của bài thơ về cha.
2 Thơ bốn chữ: đếm tiếng và ngắt nhịp
Muốn nói được vì sao bài thơ nghe như thế, trước hết em phải nhìn thấy nó được dựng bằng những gì.
Hai dấu hiệu nhận ra thơ bốn chữ
Dấu hiệu thứ nhất là số tiếng : mỗi dòng có đúng bốn tiếng. Muốn kiểm tra, em đọc chậm và gạch một vạch nhỏ dưới từng tiếng. Ví dụ dòng đầu bài: Cha / đi / ra / khơi , đúng bốn tiếng. Dòng cuối bài: Sưởi / cha / ngoài / khơi , cũng bốn tiếng.
Dấu hiệu thứ hai là nhịp . Thơ bốn chữ thường ngắt nhịp 2/2: hai tiếng, nghỉ một nhịp, rồi hai tiếng. Đọc “Cha đi / ra khơi” hoặc “Nắng vàng / chân trời” là em nghe ngay nhịp ấy. Cả mười sáu dòng của bài đều ngắt được theo nhịp 2/2, nên bài thơ nghe đều đặn như tiếng sóng vỗ vào bờ.
Hình 1. Dấu gạch chéo là chỗ nghỉ nhịp: hai tiếng, nghỉ, rồi hai tiếng.
Bẫy thường gặp: nhầm tiếng với từ
Nhiều em đếm số từ thay vì số tiếng . Dòng “Nắn nót thư cha” có bốn tiếng nhưng chỉ có ba từ, vì “nắn nót” là một từ gồm hai tiếng. Dòng “Véo von đêm thu” cũng vậy: bốn tiếng, ba từ. Thơ bốn chữ đếm tiếng (mỗi tiếng viết rời ra một chỗ), không đếm từ.
Vì sao nên để ý nhịp? Vì nhịp quyết định giọng đọc. Nhịp 2/2 đều và ngắn thường cho giọng thủ thỉ, trầm, gần với lời ru. Với đề tài người cha xa nhà, giọng ấy khiến nỗi nhớ nghe êm mà không hề nhẹ. Ngược lại, nếu nhà thơ dùng câu dài và dồn dập thì nỗi nhớ sẽ nghe như lời than.
Có một chi tiết nhỏ mà tinh: dòng “Con là mặt trời” đọc theo nhịp thơ là “Con là / mặt trời”, nhưng nếu tách theo ý nghĩa thì lại là “Con / là mặt trời”. Nhịp thơ và nhịp ý không phải lúc nào cũng trùng nhau. Khi làm bài, em nên đọc theo nhịp thơ nhưng phân tích theo ý nghĩa.
GV
Cô Lukato
Em đừng vội xem việc đếm tiếng là chuyện khô khan. Đó là cách ta “nghe” xem nhà thơ chọn giọng nào để kể nỗi nhớ. Bài này chọn giọng nhỏ, đều và ngắn, và đó là một lựa chọn có chủ ý.
Ví dụ 1 · Đọc một khổ thơ theo ba lớp
Lớp 1: đếm tiếng. Khổ ba: “Biển đêm mênh mông / Đèn vàng lấp lánh / Cha nhìn hướng đông / Nhắn con ngủ lành”. Dòng nào cũng có 4 tiếng: Biển-đêm-mênh-mông, Đèn-vàng-lấp-lánh, Cha-nhìn-hướng-đông, Nhắn-con-ngủ-lành.
Vì sao làm bước này: Đếm xong em mới chắc bài thuộc thể thơ bốn chữ và mới dám phân tích tiếp.
Lớp 2: ngắt nhịp. Biển đêm / mênh mông. Đèn vàng / lấp lánh. Cha nhìn / hướng đông. Nhắn con / ngủ lành. Cả bốn dòng đều 2/2.
Vì sao làm bước này: Nhịp cho biết giọng đọc: đều, chậm, êm.
Lớp 3: nghe âm thanh và nhìn hình ảnh. Hai từ láy “mênh mông”, “lấp lánh” vẽ ra một biển rộng và những đốm đèn nhỏ. Câu cuối chuyển sang giọng của cha nhắn con.
Vì sao làm bước này: Sau khi có hình thức và hình ảnh, em mới bàn đến cảm xúc: nỗi cô đơn mênh mông của biển đối lập với hơi ấm của lời nhắn.
Cách ngắt nhịp phổ biến nhất của thơ bốn chữ là gì?
Sai: nhịp 1/3 có thể xuất hiện ở một vài dòng riêng lẻ nhưng không phải cách ngắt phổ biến.
Đúng: hai tiếng, nghỉ, hai tiếng. Toàn bộ mười sáu dòng của bài này ngắt theo nhịp 2/2.
Sai: nhịp 3/1 làm tiếng cuối bị tách lẻ, ít gặp trong thơ bốn chữ.
Sai: mọi bài thơ đều có nhịp, dù dòng ngắn hay dài.
Bài 3 Mức 1 · Nhận biết
Dòng “Nghe sóng dịu êm” được ngắt nhịp 2/2. Vậy em nghỉ nhịp sau tiếng thứ mấy? Nhập một số.
Gợi ý 1. Nhịp 2/2 nghĩa là hai tiếng, nghỉ, rồi hai tiếng nữa.
Gợi ý 2. Chia dòng thành hai cụm có nghĩa, mỗi cụm cùng số tiếng; chỗ nghỉ nằm giữa hai cụm.
Chính xác! Nghỉ sau tiếng thứ hai: “Nghe sóng / dịu êm”.
Nếu nghỉ sau tiếng thứ nhất em sẽ có nhịp 1/3, không phải 2/2.
Nếu nghỉ sau tiếng thứ ba em sẽ có nhịp 3/1, không phải 2/2.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Đọc “Nghe sóng / dịu êm”: hai tiếng đầu là “Nghe sóng”, hai tiếng sau là “dịu êm”. Chỗ nghỉ nằm sau tiếng thứ 2 .
Bài 4 Mức 2 · Thông hiểu
Dòng “Nắn nót thư cha” có bốn tiếng. Hỏi dòng này có mấy từ , nếu em nhớ rằng “nắn nót” là một từ láy gồm hai tiếng? Nhập một số.
Gợi ý 1. Liệt kê từng từ: “nắn nót” là một từ.
Gợi ý 2. Với mỗi tiếng còn lại, hỏi: tiếng ấy có tự mang một nghĩa riêng không? Nếu có, nó là một từ đơn.
Chính xác! 4 tiếng nhưng chỉ có 3 từ.
Bốn là số tiếng. Số từ ít hơn vì “nắn nót” gồm hai tiếng nhưng chỉ tính một từ.
Em gộp quá tay rồi. “Thư” và “cha” là hai từ riêng, cộng với “nắn nót” là ba.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Dòng “Nắn nót thư cha” gồm các từ: nắn nót (từ láy, hai tiếng), thư (một tiếng), cha (một tiếng). Vậy có 3 từ và 4 tiếng. Bài học nhắc lại: thơ bốn chữ đếm tiếng, còn số từ có thể ít hơn.
3 Đọc đề: cảm nhận không phải là kể lại
Nhiều bài viết mất điểm không phải vì em không hiểu bài thơ mà vì em hiểu sai đề.
Trong bài kiểm tra về thơ, em thường gặp ba nhóm lệnh. Nhóm thứ nhất yêu cầu nhận biết : xác định thể thơ, chỉ ra tiếng gieo vần, tìm từ láy. Nhóm thứ hai yêu cầu hiểu : nêu tác dụng của một biện pháp, giải thích một hình ảnh. Nhóm thứ ba yêu cầu vận dụng : nêu cảm nhận, viết đoạn văn, liên hệ bản thân. Mỗi nhóm cần một cách trả lời khác nhau.
Cụm lệnh trong đề · Em phải làm · Bẫy hay gặp
Chỉ ra, xác định, tìm · Gọi đúng tên và chép đúng chữ · Chép thừa cả dòng, không rõ chỗ nào
Nêu tác dụng · Nói biện pháp đó làm người đọc cảm thấy gì · Chỉ gọi tên biện pháp rồi dừng
Giải thích ý nghĩa hình ảnh · Nói hình ảnh gợi ra điều gì · Kể lại nghĩa đen
Ghi lại cảm xúc, cảm nhận · Nêu cảm xúc thật, dẫn chi tiết, giải thích · Tóm tắt nội dung từng khổ
Liên hệ bản thân · Nêu một trải nghiệm ngắn, gắn với bài thơ · Kể dài, xa bài thơ
Cảm nhận khác kể lại ở chỗ nào?
Kể lại trả lời câu hỏi “bài thơ nói những gì?”. Cảm nhận trả lời câu hỏi “bài thơ làm mình cảm thấy gì, và vì sao?”. Câu “Khổ hai nói cha nhớ mái nhà, tiếng gà, lời ru” là kể lại. Câu “Em nghẹn lại khi ba dòng liền nhau cùng mở đầu bằng ‘Cha nhớ’, vì nghe như nỗi nhớ tuôn ra không dừng được” là cảm nhận: có cảm xúc, có chi tiết, có lí do.
Bẫy thường gặp: mở đoạn bằng thông tin hình thức
Đề yêu cầu “ghi lại cảm xúc” mà em mở đầu bằng “Bài thơ Cha ở ngoài khơi có bốn khổ, mỗi khổ bốn dòng” thì đã lạc sang nhận biết hình thức. Thông tin hình thức có thể xuất hiện, nhưng chỉ như một chi tiết phục vụ cảm xúc, không làm câu mở đầu.