Xưởng viết đoạn văn 200 chữ: phân tích nhân vật người chị trong “Kim của ai đẹp hơn?”
Luyện viết đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích nhân vật người chị trong truyện “Kim của ai đẹp hơn?”: chọn bằng chứng, dựng khung bảy câu, đếm chữ, sửa bài và…
Ngữ văn 9 · Viết đoạn văn nghị luận văn học
Xưởng viết đoạn văn 200 chữ: phân tích nhân vật người chị
Viết một đoạn văn khoảng 200 chữ về một nhân vật không có lấy một lời thoại: đó là bài toán của em hôm nay. Em sẽ đi từ chi tiết trong truyện đến từng câu văn hoàn chỉnh, rồi tự chấm và sửa bài bằng thang tiêu chí.
120 phút Mức: cơ bản đến nâng cao Viết đoạn văn phân tích nhân vật
Bạn sẽ học: chọn bằng chứng · nối chi tiết với phẩm chất và chủ đề · dựng đoạn bảy câu · dẫn chứng đúng mực · đếm chữ và cắt tỉa · tự chấm và sửa bài
1 Đề bài, ngữ liệu và bản đồ của xưởng
Biết đề đòi gì thì mới biết viết gì.
GV
Cô Lukato
Chào em. Cô hỏi em một câu trước khi bắt đầu: khi nhận đề “phân tích nhân vật”, em thấy khó ở chỗ nào? Với nhiều bạn, khó không phải vì không hiểu truyện, mà vì không biết bắt đầu câu đầu tiên bằng gì và không biết dừng lại ở đâu .
Bài này giống một xưởng nhỏ. Ta không học thuộc đoạn văn mẫu. Ta học cách làm ra một đoạn văn: chọn nguyên liệu (bằng chứng), lắp ráp (cấu trúc câu), đo kích thước (số chữ) và kiểm tra (thang tiêu chí).
Đề bài của xưởng
Viết một đoạn văn khoảng 200 chữ phân tích nhân vật người chị trong truyện ngắn “Kim của ai đẹp hơn?” của Phong Thu.
Đây là dạng đề viết đoạn văn nghị luận văn học vẫn thường gặp ở Ngữ văn 9. Bài học này là bài luyện do LUKATO soạn, không phải đề của một kì thi cụ thể nào. Bài này không đọc hiểu lại cả truyện mà tập trung vào viết .
Nhắc lại truyện trong bảy dòng
Hai chị em đến tuổi tập làm việc. Cô chị ham khâu vá thêu thùa, khéo tay; cô em thiếu bền bỉ, hay nhờ chị. Cô em tự ái vì mẹ khen chị, đòi thi. Mẹ không cho thi hơn thua mà đưa cho mỗi người một chiếc kim, hẹn một năm sau xem ai giữ kim đẹp, và dặn không được dùng kim khác.
Cô em sợ hỏng nên gói kĩ, cất đi. Cô chị hằng ngày vá may: vá áo cho mình, cho em, đơm cúc và thùa khuyết cho bố mẹ; dùng xong cất kim vào hộp nhỏ có ít phấn rôm. Một năm sau, kim chị vẫn sáng bóng nhưng không còn nhọn như trước; kim em gỉ hoen, dính vào vải. Mẹ giải thích: kim không được dùng thì gỉ, người không làm việc thì cũng kém cỏi như thế. Cô em từ đó chăm chỉ hơn.
Đây là bản tóm lược do LUKATO viết. Các cụm trong ngoặc kép ở bài này là trích rất ngắn từ truyện gốc (Phong Thu, in trong tập “Những chuyện hay viết cho thiếu nhi”, Nhà xuất bản Kim Đồng). Toàn bộ đoạn văn mẫu và bài luyện đều do LUKATO tự viết.
Một đoạn văn tốt trả lời được năm câu hỏi theo đúng thứ tự dưới đây. Đây là bản đồ của cả bài; ở mỗi mục sau, em sẽ đứng vào một ô của bảng.
Câu hỏi · Việc phải làm · Mục
Nhân vật ở trong hoàn cảnh nào? · Nêu ngắn gọn thử thách để chi tiết có chỗ đứng · Mục 3
Nhân vật đã làm gì? · Chọn và dẫn chi tiết đúng, có thể trích một cụm ngắn · Mục 2, 5
Việc ấy cho thấy phẩm chất gì? · Gọi tên phẩm chất và giải thích vì sao · Mục 2, 3
Nhân vật giúp truyện nói điều gì? · Nối phẩm chất với chủ đề của truyện · Mục 3, 4
Em đánh giá ra sao? · Chốt lại giá trị của nhân vật, không nói quá · Mục 4
GV
Cô Lukato
Ba câu dưới đây giúp cô biết em đã hiểu đề về người chị đến đâu. Chọn sai vẫn có ích, vì phương án nào cũng kèm lí do.
Đâu là đề bài đúng của xưởng hôm nay?
Sai: đề chỉ nói về một nhân vật, và là một đoạn văn chứ không phải bài văn.
Đúng: đề yêu cầu một đoạn văn, một nhân vật, ở dạng phân tích.
Sai: chép lời nhân vật là bài tập tìm chi tiết, không phải viết đoạn phân tích.
Sai: tóm tắt là kể lại sự việc, còn đề yêu cầu phân tích nhân vật.
Vì sao nhân vật người chị thích hợp để tập viết đoạn văn phân tích?
Sai: cô chị không nói câu nào trong truyện.
Sai: truyện còn cô em và bà mẹ.
Sai: mỗi nhân vật có bằng chứng riêng nên cách phân tích khác nhau.
Đúng: người chị được thể hiện chỉ bằng hành động nên ta tập được kĩ năng quan trọng nhất là đi từ chi tiết đến phẩm chất.
Em phán đoán các phát biểu về đoạn văn phân tích nhân vật.
a) Mỗi phẩm chất nêu ra cần có ít nhất một chi tiết làm bằng chứng.
Đúng: phẩm chất không có chi tiết chỉ là lời khen.
b) Đoạn văn phân tích nhân vật nên kể lại toàn bộ truyện trước rồi mới nhận xét.
Sai: kể lại làm hết chỗ trong 200 chữ; chỉ nêu hoàn cảnh cần thiết.
c) Nên nối phẩm chất của nhân vật với ý nghĩa của cả truyện.
Đúng: đó là bước giúp đoạn văn có chiều sâu.
d) Viết càng nhiều tính từ khen thì đoạn văn càng hay.
Sai: nhiều tính từ mà thiếu chi tiết là lỗi liệt kê, ta sẽ gặp lại ở mục 7.
2 Kho bằng chứng: từ chi tiết đến phẩm chất
Nguyên liệu tốt quyết định nửa chất lượng của đoạn văn.
Người viết giỏi không bắt đầu bằng câu văn, mà bằng kho bằng chứng . Với nhân vật người chị, kho ấy nhỏ nhưng đủ dùng nếu em biết đọc. Ta đọc theo ba tầng: chi tiết (truyện viết gì) → phẩm chất (chi tiết cho thấy điều gì) → vai trò trong chủ đề (điều ấy giúp truyện nói gì).
Chi tiết · Phẩm chất · Lí do
Ham khâu vá thêu thùa, khéo tay · Yêu công việc, có tay nghề · Người kể nói thẳng, và kết quả sau một năm chứng tỏ điều đó
“Hằng ngày” vẫn vá may thêu thùa · Chăm chỉ, đều đặn · Cụm từ chỉ thói quen, không phải một lúc
Vá áo cho mình, cho em; đơm cúc, thùa khuyết cho bố mẹ · Khéo léo, có trách nhiệm với gia đình · Tay nghề được dùng cho cả người thân
Cất kim vào hộp nhỏ, có ít phấn rôm · Cẩn thận, biết giữ gìn · Việc bảo quản có chủ ý, thấy rõ ở kết quả
Kim sáng bóng, tuy không còn nhọn · Dùng thì có hao, nhưng giá trị còn · Kết quả của việc dùng đều đặn và giữ đúng cách
Bảng trên là nguyên liệu. Nhìn sơ đồ dưới đây, em thấy từng bằng chứng “đỡ” một phẩm chất, và các phẩm chất cùng hướng về một chủ đề. Nếu một phẩm chất không có bằng chứng bên dưới, đừng viết nó vào đoạn văn.
Hình 1. Mỗi phẩm chất cần ít nhất một bằng chứng đỡ phía dưới; các phẩm chất cùng hướng về chủ đề.
Ghi nhớ
Quy tắc nối ba tầng. Chi tiết → phẩm chất → chủ đề. Câu nào của đoạn văn cũng nên thuộc một tầng: nêu chi tiết, gọi tên phẩm chất, hoặc nối lên chủ đề. Câu không thuộc tầng nào (ví dụ kể lại chuyện cô em) thì nên bỏ.
Ví dụ mẫu 1 · Đi từ một chi tiết đến một câu văn
Bước 1: chọn chi tiết. Ta lấy “hằng ngày vẫn vá may thêu thùa” trong lúc cô em cất kim đi.
Chi tiết này chứa sẵn sự đối lập với cô em, nên có giá trị.
Bước 2: hỏi “chi tiết ấy cho thấy điều gì?”. “Hằng ngày” là đều đặn, không bỏ ngày nào; “vẫn” cho thấy cô làm việc ngay cả khi có thể cất kim đi cho khỏi hỏng.
Mỗi từ nhỏ trong chi tiết có thể là một mảnh bằng chứng. Hãy đọc chậm từng từ.
Bước 3: gọi tên phẩm chất. Từ hai nhận xét trên, phẩm chất là chăm chỉ, kiên trì .
Chọn từ chính xác nhất: “đều đặn” là biểu hiện, “chăm chỉ” là phẩm chất.
Bước 4: viết thành câu có đủ ba phần. “Cô không cất kim đi mà vẫn hằng ngày dùng nó để vá may, cho thấy sự chăm chỉ đã thành thói quen.”
Câu có chi tiết (hằng ngày dùng kim), có phẩm chất (chăm chỉ) và có lời giải thích (thành thói quen).
Bài 1 Mức 1 · Nhận biết
Ở đầu truyện, ngoài việc “ham khâu vá thêu thùa”, người kể còn nói thẳng cô chị có đặc điểm gì? (Nhập một cụm hai tiếng.)
Gợi ý 1. Tìm lời người kể nói trực tiếp về cô chị ở đầu truyện, trước khi mẹ giao thử thách chiếc kim.
Gợi ý 2. Đặc điểm ấy là lí do mẹ hay khen cô chị, và cũng là điều khiến cô em tự ái đòi thi.
Chính xác! Người kể nói thẳng cô chị khéo tay . Đây là căn cứ cho phẩm chất khéo léo, và chiếc kim sáng bóng sau một năm xác nhận điều đó.
Chăm chỉ là phẩm chất ta suy ra từ việc cô vá may đều đặn; đề hỏi điều người kể nói thẳng ở đầu truyện.
Truyện nói cô em “thiếu bền bỉ”; đó là nhận xét về cô em, không phải lời khen cô chị.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Truyện kể cô chị ham khâu vá thêu thùa, lại khéo tay nên được mẹ khen luôn. Đây là chi tiết người kể nói thẳng; các phẩm chất khác như chăm chỉ, cẩn thận thì em phải tự suy ra từ việc làm của cô.
Bài 2 Mức 1 · Nhận biết
Trong truyện, cô chị vá may và khâu thùa cho mấy nhóm người khác nhau, tính cả chính cô? (Nhập một số.)
Gợi ý 1. Đếm số nhóm, không đếm số người: “bố, mẹ” tính là một nhóm.
Gợi ý 2. Tìm câu kể việc vá áo, đơm cúc, thùa khuyết; gạch dưới những người được nhắc ngay sau chữ “cho”.
Chính xác! Cô làm cho 3 nhóm: chính mình, em và bố mẹ. Đây là bằng chứng cho tấm lòng quan tâm người thân.
Có hai nhóm là “mình” và “em”; đừng quên bố mẹ.
Bố và mẹ ở cùng một câu, ta tính chung một nhóm; tổng vẫn là ba.
Lời giải mở sau khi bạn làm đúng, thử 2 lần, hoặc xem hết gợi ý.
Lời giải
Ba nhóm: cô vá áo cho mình, vá áo cho em, và đơm cúc, thùa khuyết cho bố mẹ. Nhờ đó ta có thể nói tay nghề của cô gắn với trách nhiệm gia đình.
Chi tiết nào nối được với phẩm chất cẩn thận, biết giữ gìn ?
Đúng: cất kim vào hộp có phấn rôm là việc bảo quản có chủ ý.
Sai: việc không có lời thoại không nói gì về tính cẩn thận.
Sai: chi tiết này nghiêng về sự quan tâm người thân hơn là sự cẩn thận.
Sai: “ham” cho thấy sở thích, chưa nói tới việc giữ gìn.
Bẫy thường gặp
Bẫy “chi tiết mượn”. Có bạn viết “cô chị xinh đẹp, nhường nhịn em, chịu thiệt thòi”. Không chi tiết nào trong truyện nói về nhan sắc, sự nhường nhịn hay thiệt thòi. Chi tiết mượn từ trí tưởng tượng không thể làm bằng chứng, dù nghe rất hợp tai. Cách kiểm tra: em có chỉ tay được vào dòng nào của truyện không?
Sắp xếp các bước để biến một chi tiết thành câu văn phân tích.
Các bước (bấm để chọn)
Chuỗi của bạn
Mở rộng: vì sao “không có lời thoại” cũng là một lựa chọn của tác giả?
Truyện chỉ cho cô em và bà mẹ nói trực tiếp, còn cô chị được kể hoàn toàn qua việc làm. Người đọc có thể hiểu: với tác giả, cô chị là người nói bằng hành động . Đây là một nhận xét hay để đưa vào đoạn văn, miễn là em diễn đạt như một suy luận (“có thể thấy”, “dường như”) và không tuyên bố như một sự thật tuyệt đối.
3 Khung bảy câu: dựng đoạn văn từ dàn ý
Có khung thì viết nhanh, chấm điểm dễ và sửa bài không rối.
Đoạn văn khoảng 200 chữ thường có sáu đến tám câu . Nếu mỗi câu trung bình 25 đến 30 chữ thì bảy câu là vừa. Ta dùng khung bảy câu dưới đây: mở đoạn → bằng chứng và phân tích (ba lượt) → nâng lên chủ đề → đánh giá . Trước hết em đọc một đoạn mẫu; đọc chậm, và thử đoán mỗi câu đang làm việc gì.
Đoạn mẫu 1 · 200 chữ, bảy câu
Trong truyện ngắn “Kim của ai đẹp hơn?” của Phong Thu, nhân vật người chị hiện lên như một hình mẫu đáng quý của sự chăm chỉ, khéo léo và có trách nhiệm. Trước thử thách giữ chiếc kim trong một năm, cô không cất kim đi cho khỏi hỏng mà vẫn “hằng ngày” dùng nó để vá may thêu thùa. Chi tiết ấy cho thấy sự chăm chỉ của cô không phải chuyện một lúc, mà là thói quen được giữ đều đặn. Không chỉ làm cho mình, cô còn vá áo cho em, đơm cúc và thùa khuyết cho bố mẹ; nhờ vậy, tay nghề của cô gắn liền với tình thương và trách nhiệm với gia đình. Cô còn có trách nhiệm với chính công cụ của mình: dùng xong, cô cất kim vào chiếc hộp nhỏ có ít phấn rôm, nên kim vẫn sáng bóng sau một năm dù không còn nhọn như trước. Từ hình ảnh người chị, tác giả khẳng định năng lực chỉ được giữ gìn và phát triển nhờ lao động, rèn luyện thường xuyên. Nhân vật vì thế để lại bài học giản dị mà sâu sắc về sự siêng năng.
Bây giờ ta “mổ” đoạn văn. Bảng dưới cho biết từng câu làm việc gì và dài bao nhiêu chữ (số chữ do máy đếm, mỗi chữ là một tiếng cách nhau bằng dấu cách).
Câu · Nội dung chính · Chữ
Câu 1 · Mở đoạn · Nêu tác giả, tác phẩm, nhân vật và ba phẩm chất chính · 33
Câu 2 · Hoàn cảnh, bằng chứng 1 · Thử thách giữ kim; cô vẫn “hằng ngày” dùng kim · 28
Câu 3 · Phân tích bằng chứng 1 · Chăm chỉ là thói quen đều đặn · 23
Câu 4 · Bằng chứng 2 và phân tích · Vá áo cho em, đơm cúc cho bố mẹ: gắn với trách nhiệm gia đình · 36
Câu 5 · Bằng chứng 3 và phân tích · Cất kim vào hộp: trách nhiệm với công cụ, kim vẫn sáng · 38
Câu 6 · Nâng lên chủ đề · Lao động, rèn luyện giữ gìn năng lực · 25
Câu 7 · Đánh giá, kết đoạn · Bài học giản dị mà sâu sắc về sự siêng năng · 17
Hình 2. Đoạn mẫu 200 chữ chia thành bảy câu: hai câu bằng chứng sau dài nhất, câu kết ngắn nhất.
GV
Cô Lukato
Em nhìn Hình 2. Câu bằng chứng thứ hai và thứ ba dài nhất, còn câu kết ngắn nhất. Đó là điều cô muốn em nhớ: ngân sách chữ nên dồn vào chỗ có bằng chứng , chứ không dồn vào lời khen mở đầu hay lời kết.
Nhiều bạn làm ngược lại: mở đầu 60 chữ khen chung chung, rồi hết chữ khi cần dẫn chi tiết. Thử nhìn lại đoạn mẫu: câu 1 chỉ 33 chữ nhưng đã đủ tên truyện, tác giả và ba phẩm chất.
Ghi nhớ
Công thức một câu phân tích: chi tiết trong truyện + “cho thấy” (hoặc “chứng tỏ”, “nhờ vậy”) + phẩm chất + lời giải thích ngắn. Mỗi phẩm chất trong câu mở đoạn phải được đỡ bằng một câu như thế ở thân đoạn.